Yerçekimi var mı, yoksa her şey göreceli mi Büyük patlamadan önce neler oluyordu Antimadde nedir Kuantum mekaniği ne işe yarar Çin, ayın arka yüzünde neler yapıyor Biraz da evrenin meseleleriyle dertlenelim! 60 yıldan uzun zamandır bu konulara kafa yoran ödüllü teorik fizikçilerimizden Prof. Dr. Tekin Dereli ile hem eski albümleri karıştırdık hem zor sorulara yanıt aradık.

1- Koç Üniversitesi'nin Karadeniz kıyılarına bakan kampusundayız. Öğretim yılının sona ermesiyle öğrenciler rahat etmiş. Biz de bilim alanında minik bir yolculuk yapalım diye ülkemizin değerli bilim insanlarından Prof. Dr. Tekin Dereli'nin sınıfının kapısını çaldık... Dereli, 60 yıldan uzun zamandır yer çekiminden kara deliklere, kuantum mekaniğinden antimaddeye fiziğin en çetin problemleri üzerinde çalışan, yüzlerce makalesi olan, bir o kadar öğrenci yetiştirmiş, TÜBİTAK Bilim Ödülü ve Sedat Semavi Fen Bilimleri Ödülü sahibi bir isim... Zor sorulardan önce eski albümleri açıyoruz. Sohbetimiz büyük patlamayla değil, Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki eğitim atılımlarıyla başlıyor.

Sene 1920'ler... Esnaf bir babanın oğlu olan babası Hamit Dereli memleketi Isparta'dan çıkıp kendi imkânlarıyla İstanbul'a geliyor ve iki yıllık öğretmen okulunu bitiriyor. Ardından devlet bursuyla İngiltere'deki Kings College'de İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü'nden Shakespeare uzmanı olarak mezun oluyor. Türkiye'ye dönüp Atatürk'ün 1935'te kurduğu Dil, Tarih, Coğrafya Fakültesi'nin ilk hocalarından oluyor. Öğrencileri arasında Halil İnalcık, Tahsin Özgüç gibi isimler var. Kendi gibi Ispartalı, memleketinden okumak için çıkmış Nilüfer Hanım ile evleniyor. Tekin Dereli, çiftin üç çocuğundan en küçüğü olarak 1949 yılında dünyaya geliyor. Çocukluğu Dil, Tarif Coğrafya Fakültesi koridorlarında, dekan babasının arkadaşları profesörlerle bilimsel sohbetlerle geçiyor.

2-BİLİM İNSANLARININ GÖZLERİ FARKLI PARLAR

Dereli, ilkokul ve ortaokulu Namık Kemal Okulu'nda bitiriyor. Mezun olduğu 1964'te Ankara Fen Lisesi açılıyor. Sınavını çok iyi dereceyle kazanarak '6 numara'yla okulun ilk öğrencilerinden oluyor. Amerika'da eğitilmiş öğretmenlerle 'hedef odaklı' bilimsel bir tedrisattan geçiyor. Üniversite eğitimi için tek tercih yapıyor: ODTÜ Fizik Bölümü. Neden fizik Dereli, kanıtla yanıtlıyor: "Doktoram sırasında elime lisenin birinci senesinden kalma eski bir ses kaydı geçti. Bana, 'Ne olacaksın' diye soruyorlar. Cevabım: 'Teorik fizikçi! Hep meraklı, araştıran bir çocuktum. Bilim insanları genelde biraz değişik karakterde insanlardır. Ben de şimdi öğrencilerimin gözlerine bakınca kimin gözleri farklı parlıyor anlarım. Fiziği ben seçmedim, fizik beni seçti."
SENE1972 - Gençlik Parkı içindeki nikâh salonu

Prof. Tekin Dereli, ODTÜ'den sınıf arkadaşı ve meslektaşı Prof. Gülay Dereli ile evli. Öğrencilik yıllarında başlayan arkadaşlıklarını 20 yaşında evliliğe dönüştürmüşler. Tüm akademik kariyerlerinde birbirlerine destek olarak beraber ilerlemişler. İki yetişkin çocukları var. Gülay Dereli yeni malzemelerin fiziksel niteliklerinin bilgisayar simülasyonlarıyla incelendiği bir 'Nanoteknoloji Araştırma Laboratuvarı'nı kurup yönetmiş.

SENE 1969 -ODTÜ'de Erdal İnönü'nün Bilim Tarihi dersinde

UÇAN ARABALAR NEDEN YOK

Uçan arabalar neden hâlâ yok" Dereli, "California'da şoförsüz taksiler çalışıyor. İstanbul şoförü gibi atraksiyon bile yapabiliyorlar (gülüyor)" diyor: "Uçan taksi şu an olabilir; 100 kilo yük kaldıracak sivil dronlar ekonomik getirisi olsa hemen yapılır. 'Geleceğe Dönüş' filmindeki kendini temizleyen elbiseler, dokunmadan bağlanan ayakkabılar... Teknolojik olarak mümkünler." Önümüzdeki yılların 'in' konuları: 'Genel rölativite' konusu son 10 yılda üç Nobel Fizik Ödülü aldı; 2015'te gravitasyon dalgalarının gözlemlenmesi, 2017'de genleşen evren modelleri, 2020'de kara deliklerin fiziksel özelliklerinin anlaşılması. Bu konuların öne çıkması beklenmeli."

ÇİN AYIN ARKA YÜZÜNDE NE YAPIYOR

Dünyada bilimin merkezleri nereler Dereli: "20. yüzyılda rölativite ve kuantum mekaniğinin ilk keşfedildiği yer Batı Avrupa. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra bilimin merkezi Amerika'ya kaydı. Rusya da fizik ve matematik konularında hâlâ güçlüdür, çünkü kökeni 18. yüzyıla dayanan sağlam eğitim kurumları var. Geçen bahar Artemis-2 misyonu ile üç astronot ayın çevresinde dönüp geri geldi. Bir dahakine ayın doğrudan iletişim kurulamayan, güneş ışığı almayan arka yüzüne inecekler. Hedef kalıcı bir uzay istasyonu kurup Mars'a gidebilmek. Çinliler ise buraya üç sene öncesinde uydular yolladı bile! Dünyadan ayın arka yüzü ile doğrudan iletişim kurabiliyorlar."

3- FİZİKÇİLER ESKİDEN ZOR İŞ BULURDU

Üniversitede Feza Gürsey, Erdal İnönü, Cahit Arf, Tosun Terzioğu gibi isimlerin öğrencisi oluyor. Okulu dereceyle bitirince doğrudan doktoraya başlıyor: "O zamanlar fizikçilerin şikâyeti zor iş bulmak ve evlenirken ne iş yaptıklarını anlatamamaktı; 'Biz de mühendis sayılalım' diye kampanyalar yapılırdı (gülüyor.) Doktoramın son senesinde tezimi yazmak üzere Feza (Gürsey) Bey'in yanına Yale Üniversitesi'ne gittim. Orada benim gibi kafası farklı çalışan fizikçilerle tanışınca 'Yerim akademi!' dedim." Dereli, teorik fizik alanına yöneldi. 1973'ten itibaren uzun yıllar ODTÜ'de ve Ankara Üniversitesi Fen Fakültesi'nde fizik ve matematik bölümlerinde çalıştı. 2001'de Koç Üniversitesi Fizik Bölümü'ne davet edildi. Koç Üniversitesi'nde 2021'den bu yana emeritus profesör.