"Bolşevik dudu"

"Üstünde: 'Çıkaran: Sabiha Zekeriya' damgasını taşıyan bu mecmua tam 96 sahifedir ve içinde tek bir satır yoktur ki bolşevik propagandası olmasın. […]

"Tahmin edersiniz ki bu paçavranın 96 parçasını da gözlerinizin önüne yayarak zevkinizi ve sabrınızı suiistimal edecek değiliz. Fakat bu kepaze mecmuanın ilk ve son sayısını elinde bulunduranlar da pek iyi bilirler ki her satırı bu kafa ve bu maksadla yazılmıştır. Kaldı ki bu mecmua, bolşevik dudunun Türk efkârı umumiyesine salmağa çalıştığı mikrobların bindebiri dahi değildir. Birkaç tomar vesika bu mahlûkun Türk vatanına hıyanetini isbat etmek için, yanıbaşımızda müheyya duruyor. Bu tomarı dolduran paçavralardan büyük bir kısmı da 'Tan' gazetesinin koleksiyonundan başka bir şey değildir." ("Propagandayı kim yapıyor", Cumhuriyet, 23.10.1937, s. 3)

Projektör'ün kapatılma sebebi, Komünizm propagandası yapması değildi

Komünist Projektör mecmûasından, biz de, yukarıda, Sabiha Sertel'in, 1937-1940 senelerinde, Mehmed Âkif'e hücûmları vesîlesiyle bahsetmiştik. "İrticâ"ın temsîlcisi olarak gördüğü Mehmed Âkif merhûma "Millî Şâir" sıfatını yakıştıramıyan, onun "Milliyetci" olmadığını, eserlerinin "millî edebiyâtımızı" temsîl edemiyeceğini iddiâ eden Selânikli Sabîha Hanım'ın Mart 1936'da tek sayı neşredebildiği bu mecmûanın iki kapak makâlesinden biri, -Marksizm-Leninizmin şablonlarına gâyet muvâfık olarak- "Millî edebiyat yok, sınıf edebiyatı vardır" başlığını taşıyor, kökleşmiş Münâfık seciyeleri bu vesîleyle de tezâhür ediyordu…

Cumhuriyet'in Projektör mecmûasıyle alâkalı yukarıdaki makâlesinde, her ne kadar, "her satırında memlekete bolşevizm kundağını sokmak istiyen bu yağlı paçavrayı hükûmet çöp tenekesine attı, yani mecmuayı kapattı" deniliyorsa da, mecmûanın kapatılma sebebi, Komünizm propagandası yapması değildi. Muhtelif vesîlelerle tekrâr tekrâr îzâh ettiğimiz vechiyle, kendisi de Materyalist felsefe üzerine müesses olan Kemalizm, "Mutlak Şef" devrinde, Materyalizmin, Komünistler vâsıtasıyle de yayılmasına müsbet gözle bakıyor, bu neşriyâta, komünizmin ik̆tidâr alternatifi olmasına müsâade etmeden, büyük müsâmaha gösteriyordu. Nitekim, bu vâkıanın, Cumhuriyet ile Tan arasındaki kalem münâkaşası vesîlesiyle bir kerre daha gün ışığına çıktığını görmüş bulunuyoruz.

Projektör mecmûasının hangi esbâbımûcibeyle kapatıldığına dâir sahîh îzâhatı, M. Bülent Varlık'ın 1940'ların Dergileri: Projektör, Hamle, Toprak, Yürüyüş, Başak, Söz, Yığın, Yeryüzü isimli kitabında (İstanbul: Sosyal Tarih Yl., Mayıs 2020) buluyoruz:

"Sabiha Sertel; Roman Gibi, Ant yay., İstanbul-1969, ss: 201-205'de Projektör hakkında fazla bilgi vermemekte, ancak, derginin, kendi yazdığı "Mebus Bayanlar Neye Bağırmıyorsunuz İşçi ve Çalışan Kadınlardan Yol Vergisi İstiyorlar" başlıklı yazı nedeniyle Şükrü Kaya tarafından toplatıldığını ve kapatıldığını belirtmekte, bu çerçevede Ş. Kaya ile yaptığı görüşmeyi aktarmaktadır. S. Sertel, görüşme sırasında Ş. Kaya'nın kendisine Voix Europeenne dergisinde yayınlanan makalelerini de gösterdiğini kaydetmektedir. Mete Tunçay; "Kemalist Komünizm: Sabiha Sertel'in Makaleleri" (çevrim-yazı: Levent Yılmaz), Birikim (2. seri), No: 11, Mart-1990, ss: 70-72'de S. Sertel'in adı geçen dergide 1937 yılında yayınlanan makalelerinden sözetmektedir. Bu durumda, ya S. Sertel'in hatıralarında bir tarih kayması vardır, ya da S. Sertel, Voix Europeenne'de 1936 yılında da makale yayınlamıştır. Yıldız Sertel; Annem Sabiha Sertel Kimdi Neler Yazdı, Yapı Kredi yay., İstanbul-1994, ss: 167-171'de derginin toplatılmasına ve kapatılmasına neden olan yazıdan alıntılar yapmakta ve S. Sertel'in verdiği bilgileri özetlemektedir." (Varlık 2020: 14, Hâşiye 1; https://tustav.org/yayinlar/kitaplar/1940-larin-dergileri-tanitim.pdf; 16.11.2025)

(https://www.nadirkitap.com/feminizm-yasak-yayinlar-kadin-yayinlari-projektor-aylik-fikir-mecmuasi-yayinlayan-sabiha-zekeriya-sertel-no-1-sabiha-zekeriya-sertel-1895-1968-dergi27770984.html; 28.5.2025)

Sabataî Cemâatinin güzîdelerinden Sabiha Sertel'in Mart 1936'da tek sayı neşredebildiği Projektör mecmûasının arka kapağında, kendisinin Marksizmi propaganda eden tercümelerinden birkaçının listesi vardı: "Bebel'den Kadın ve Sosyalizm, Katusky'den Sınıf Kavgası, Adoratski'den Diyalektik Materyalizm… (Mustafa Kemâl'in Uydurma Şecereleri ve Hakîkî Mensûbiyeti; Milat, 20.8.2025/111) "Mutlak Şef", Memlekette Materyalizmi yaygınlaştırmak için -büyük bir yekûn tutan- Komünist neşriyâtından da istifâde ediyor, ik̆tidâr alternatifi olmamak şartıyle, Komünistlere müsâmahak̃âr davranıyor, hattâ kendisine bîat etmiş (Vedat Nedim Tör, Burhan Âsaf Belge, Şevket Süreyya Aydemir, İsmail Hüsrev Tökin, Ahmet Cevat Emre, Sadreddin Celâl Antel, Şevket Aziz Kansu emsâli) birçok Komünist liderini Devletin yüksek mevk̆ilerinde istihdâm etmekden çekinmiyordu…