(http://increvablesanarchistes.org/articles/avan1914/bakoun_dieuetleta.htm; 15.3.2008)

Michel Bakounine (Mihail Bakunin; 1814 - 1876)... "Şâyed Allâh mevcûd olsaydı dahi, ondan kurtulmak l̃âzım gelirdi (Et si Dieu existait, il faudrait s'en debarrasser)" isimli bir kitap yazacak kadar fanatik bir Allâh ve dîn düşmanı olan bu Anarşist-Komünist ihtilâlci, -İttihâdcılar gibi- Farmasonluğa intisâb etmiş ve Beynelmilel Birâderlik (Fraternite internationale) isimli masonî bir gizli teşkîlât kurmuştu. Bunun alenî uzantısı, Sosyalist Demokrasi İçin Beynemlilel İttifâk (Alliance internationale de la democratie socialiste) idi ve Marx'ın nüfûzu altındaki Beynelmilel Emekciler Derneği'ne âzâ kabûl̃ edilmişti. Ali Fuad ve Mustafa İsmet nazarında, bir fikir, Bakunin'inki gibi Anarşist-Komünist fikirlere ne kadar yakın olursa, o kadar "ileri", binâenaleyh makbûl̃ sayılmak l̃âzım gelirmiş... Bakunin, Devlet ve Allah (Dieu et l'Etat) isimli kitabında, Allâh'ın ve bütün dînlerin insanların uydurmaları olup insanların kendi husûsiyetlerini mübâl̃ağa ederek "Allâh" adını verdikleri mevhûm bir varlık hayâl̃ ettiklerini, sonra, bir sığınma, himâye edilme ihtiyâcı içinde, O'na tapındıklarını iddiâ ediyor... Mustafa Kemâl de aynı fikirdeydi...

***

"Mektepten çıktığımdanberi felsefeye ve tarihe dair –Socrate ve Eflatun'dan Buchner'e, Moleschott'a ve [Ernst] Haeckel'e kadar ve Plutarque'dan Naima'ya ve Michelet'ye ve bunlardan Lavisse-Rambaud'ya, Seignobos'a ve Murat Beye kadar– iki yüze yakın kitap okumuştum. On beş yaşından beri de Fransızca haftalık üç Revu [revue (rövü): fikrî mecmûa] -Annales politiques et litteraires, Revue encyclopedique Larousse, La Revue- okurdum. [Ernest Lavisse ve Alfred Rambaud, 1893 – 1901 senelerinde Pâris'de Armand Colin Neşriyâthânesi tarafından neşredilen Histoire générale du IVe siècle à nos jours (Dördüncü Asırdan Günümüze Kadar Umûmî Târih) isimli 12 cildlik eserin müellifleridir.]

"1900 yılında fennî felsefe [ilim felsefesi] kitapları –Bibliotheque de la philosophie scientifique– çıkmaya başlamıştı. Bunları da alır ve okurdum. İlhamdan ve histen doğan, aklın mücerred sanihaları olan felsefeden ziyade fenne ve tabiî ilimlere dayanan felsefeyi yani fennî felsefeyi severdim. ["Sâniha": Mantıkî muhâkeme netîcesi olmaksızın zihinde bir l̃ahzada beliren fikir...] Bu kitapları yazanlar doktor ve tabiî ilimler mütehassısı idiler. Bu kütüphanenin ilk cildi doktor Gustave le Bon'un 'Maddenin gelişmesi - Evolution de la matiere [Maddenin Tek̃âmülü]' idi. Kitabın üzerinde 'Tabiatte hiçbir şey yaratılmaz; hiçbir şey yok olmaz' mâruf nazariyesinin aksi olarak, 'Tabiatte hiçbir şey yaratılmaz; her şey yok olur' yazısı vardı. 'Tabiatte her şey yok olur' cümlesi atom infilâkının elli yıl önceki ifadesiydi. []

Erden'in rehberliğinde, Materyalist ve ihtilâlci-tedhîşçi felsefeye teveccüh gösteriyorlar

"Okuyacağımız kitapları, Batının en ileri fikirlerini ihtiva edenler içinden seçerdim. Bunlardan parçalar okurduk.

"Bu düşünceler İsmet Bey için yepyeni, bambaşka konulardı ve o, bunlarla pek ilgilenirdi.

"Sonraları, Fransızcaya ayırdığımız yarım saat, bir saat oldu. Bir saat, iki saat; iki saat, iki buçuk saat oldu. Nihayet 'Millet-i müsellaha'yı ve Almancayı bıraktık. Klâsik askerî edebiyatın şaheseri olan 'Millet-i müsellaha'nın yerine, en sonunda, Emile Faguet'nin 'Anarchisme'i (Anarşistlik) geçti. Bunlar iki münteha idi. Arada, birçok kitaplardan birçok parçalar okumuştuk. Anarchisme'e nisbetle sosyalizm sağcı, geri sayılırdı. Sosyalizmde müfrit devletçilik vardı. Anarchisme ise 'hükûmetsizlik' idi. Emile Faguet, kitabında, [Piotr Alexeıevitch] Kropotkine [asıl metinde "Kurupotkine" şeklinde yazılmış], Bakounine, Max Stirner, Proudhon gibi anarchisme nazariyatçılarının akîdelerini telhis etmişti. Kitabın üstünde şu yazı vardı: 'Ben hiçbir şeyi tenkid etmiyorum. Hiçbir şey iddia etmiyorum. Yalnız teşrih ediyorum.'

"Bu kitaplar Beyoğlundaki yabancı kitapçıların vitrinlerinde satılırdı. Abdülhamidin hafiyeleri o kadar cahil adamlardı ki, bu kitapların isimlerinin mânasını anlıyamazlardı. Meselâ socialismin incili olan Karl Marx'ın Capital (sermaye) kitabını ağleb-i ihtimal sermayeye, matematiğe dair bir kitap sanırlardı. Onlar için 'muzır evrak' Ahmet Rıza Beyin Pariste, taş basmasiyle bastırdığı ve Abdülhamid hakkında küfürler yazılı risalelerdi.

"İsmet Beyle fransızca kitapları okurken münakaşa eder, fikir teati ederdik. Bu ahrârâne [gâyet serbest, hür bir tavırla yapılan] fikir teatileri aramızda samimî bir düşünüş ve duyuş rabıtası hasıl etti. İsmet Beyin zekâsını, görüşünü, muhakemesini pek ziyade takdir ederdim. Bu takdir, hürmete; hürmet, hayranlığa inkılâp etti." (Erden 1952: 7-10)

Yukarıdaki pasajdan vâzıhan anlaşılıyor ki bu fikrî inkişâfta Ali Fuad, Mustafa İsmet için bir rehber vazîfesi görüyor ve netîcede de aynı fikir ve hislerle meşbû hâle geliyorlar:

"Bu ahrârâne fikir teatileri aramızda samimî bir düşünüş ve duyuş rabıtası hasıl etti."

Binâenaleyh, Mustafa İsmet'in dünyâ görüşünü de, gizli hüviyetini de teşhîs etmek için ısrârla Ali Fuad üzerinde durmakla gâyet isâbetli bir yol tâk̆îb etmiş oluyoruz...

Siyonist lideri Nordau'yu da ihmâl̃ etmiyorlar

"1322 (1906) yılı yazın Paşabahçesinde idim. ["Paşabahçesi" şeklindeki doğru söyleyişe dikkat edelim: Bu gibi kelimelerin tamlama eki atılarak söylenmesi, "Mutlak Şef"in bir dayatmasıdır: "Paşabahçe", "Kadıköy" < Kadı Köyü; "Erenköy" < Eren Köyü; "Edirnekapı" < Edirne Kapısı; "Denizbank" < Deniz Bankası < Denizcilik Bankası, ilh...] İsmet Bey [tâtil günü olan] cuma günleri öğleden sonra İstanbuldan vapurla gelirdi. Ben iskelede beklerdim. Aynı vapurla Beykoza giderdik. Beykozdan araba ile Tokat köşküne, oradan yaya olarak ormanın içerilerine gider, Max Nordau'ı [doğrusu: Nordau'yu -telaffuzu, Nordo-] okurduk.