(http://www.neuhaus.cz/lide/Ira Arthur Hirschmann.htm; 12.10.2018)

***

(fdrlibrary.marist.edu) isimli bir İnternet Sitesinde, Hirschmann'ın 1944'te Türkiye'deki faâliyetleri esnâsında yaptığı harcamalar, 135 sayfalık bir vesîka derlemesi hâlinde neşredilmiştir. Vesîkalardan iki tânesi, Dr. Selâhi Durusoy ile al̃âkalıdır ve Fransızca olarak tanzîm edilmişlerdir. Bunlar, muâyene ve tedâvî mukâbili olarak, Hirschmann tarafından Dr. Durusoy'a yapılan ödemenin makbuzlarıdır. Üzerinde, Fransızca daktilo edilmiş olarak, "Mr. Hirschmann'ın muâyene ve tedâvî ücreti: 25 TL" şeklinde îzâhat bulunan 31 Haziran 1944 târihli ilk makbuzdan, Dr. Selâhi Durusoy'un Ankara'da, Ulus Meydanı civârında, İnhisarlar Başmüdürlüğü yanında Kedi Seven Sokağı, 4 numarada bir muâyenehânesinin bulunduğu anlaşılıyor.

İkinci makbuz ise, 3 Temmuz 1944 târihini taşımakta ve üzerinde, bu def'a el yazısıyle, aynı Fransızca îzâhat bulunmaktadır: "Note d'honoraire pour la consultation et soins donnes a M. Hirschmann: Ltq. 25."...

Dr. Selâhi Durusoy'un akrabâlık bağları ve ik̆tidârı elinde tutan zümreyle münâsebetleri dikkate alındığında, M. Hirschmann'la münâsebetinin, tesâdüfî bir tabîb-hasta münâsebetinden ibâret olduğunu düşünmek, bize sâfderûnluk gibi görünüyor. Hele bir de, Hirschmann'ın Kemalist Hük̃ûmetle irtibâtını sağlıyanlardan birinin, bir başka tabîb olduğunu bilince: Dr. Sami Günzberg... (Mustafa Kemâl'in Hastalığı, Ölümü, Cenâzesi; Yeni Söz, 29.11.2018/71)

Dr. Selâhi Durusoy'un Siyonist lideri Hirschmann'la münâsebeti olduğunu gösteren vesîkalar: 1944 Haziran ve Temmuz aylarına âid iki aded muâyene ve tedâvî makbuzu...

***

Gölgede kalmış bir Komitacının hayâtının ana hatları

Efk̃ârıumûmiye nezdinde ismi pek öne çıkmamış mühim bir şahsıyet... Macedonia Risorta İTK'sının öncü kadrosundan... Ali Fethi, Mustafa Kemâl, Mustafa İsmet üçlüsünün yakın arkadaşı... Mustafa İsmet'i Ali Fethi'yle tanıştırıp onun, İttihâd ve Terak̆k̆î Komitası'nın mâhir bir teşkîlâtçısı olmasını sağlayan Komitacı... 19. asrın sonlarından îtibâren Orduda –ona istikâmet verebilecek kadar- artan Sabataî nüfûzunun bir timsâl̃i...

Araştırmamızın bu safhasında gölgede kalmış bu Komitacının hayâtının ana hatları hakkında artık sahîh bilgiler verebiliriz.

1882'de İstanbul'da doğdu. 1884'te doğan arkadaşı Mustafa İsmet'ten iki yaş büyüktü:

"İsmet Bey (bizim eve geleceği zaman), [...] âmir huzuruna çıkacakmışım gibi kıyafetimi düzeltirdim. Halbuki ben yüzbaşıydım; o, henüz mektepte ve üst teğmendi ve benden iki yaş küçüktü." (Erden, İsmet İnönü 1952: 8)

Binâenaleyh, İsmet İnönü'nün iyi bilinen doğum târihi 24 Eyl̃ûl̃ 1884 olduğuna göre, Erden'in doğum târihi, Türk Ansiklopedisi'nde kaydedildiği gibi 1883 değil, 1882'dir.

Erden, Erk̃ânıharbiye Mektebi'nden, Mustafa İsmet'ten iki devre evvel (1903 - 1904'te) mêzûn olmuştur:

"13 eylûl 1322 (26 eylûl 1906) da İsmet Bey Erkânı Harbiye Mektebini birincilikle bitirdi ve Erkânı Harp yüzbaşısı oldu. [...Akabinde,] Edirneye tayin edildi." (Erden, İsmet İnönü 1952: 17)

Ve henüz Mülâzim-i Evvel olan arkadaşıyle her hafta buluşup Komitacı formasyonlarını kuvvetlendiren fikrî çalışmalarla ona rehberlik etti. (Erden, İsmet İnönü 1952: 7-16)

1910'da Yemen'de çıkan büyük isyânı yatıştırmak üzere Şubat 1911'de oraya gönderilen erk̃ânıharbiye hey'etinde o da vazîfelendirildi. (Kolağası Mustafa İsmet de, Hey'ete dâhildi.) Balkan Harbine kadar Hudeyde'deki fırka ve kolordu erk̃ânıharbiyelerinde vazîfe yaptı. (Erden, İsmet İnönü 1952: 40-41, 44)

İttihâdcı fitnesi yüzünden bütün Balkanlar'ın kaybedildiği Balkan Harbinde (1912) III. Kolordu Erk̃ânıharbiyesinde idi.

1913 kışında Pâris'e Askerî Ataşe tâyîn edildi. Bu vazîfesi, 1914 Ağustos başına kadar devâm etti. Can-ciğer arkadaşı Mustafa İsmet, Haziran 1914'te Pâris'e geldi. Pâris'de ikâmet ettiği on gün zarfında, ona şehri gezdirdi; Berâber, Panteon'a, Louvre Müzesi'ne, Bolonya Ormanı'na, eğlence mahal̃lerine gittiler. (Erden, İsmet İnönü 1952: 52-55)

Birinci Cihân Harbi'nin başlaması üzerine, Hük̃ûmetin emriyle, 14 Ağustos 1914'te Pâris'den İstanbul'a döndü ve Bahriye Nâzırı Cemâl̃ Paşa kumandasındaki II. Orduya 1. Şûbe (Harek̃ât Şûbesi) Müdürü tâyîn edildi. ("Emekli Orgeneral" Ali Fuad Erden, Paris'ten Tih Sahrasına, Ankara: Ulus Basımevi, 1949, ss. 16-17) O esnâda rütbesi Binbaşı idi. Bundan sonra, iki buçuk sene kadar Cemâl̃ Paşa ile çalışacak, onun Erk̃ânıharbiye Reîsliğini deruhde edecekdir.

Bahriye Nâzırı Ahmed Cemâl̃ Paşa

Ahmed Cemâl̃ Paşa (Midilli, 1872 – Tiflis, 21.7.1922, Ermeni sûikasdi kurbanı), Aralık 1913'te Mirlivâlığa terfî etmiş, Şubat 1914'te Bahriye Nâzırı olmuş, ayrıca, Kasım 1914'te, "Mısır'ı fethetmek" emeliyle Sinâ Cephesine gönderilmek üzere ihdâs edilmiş IV. Ordu'ya Kumandan tâyîn edilmişti. (Prof. Dr. M. Şükrü Hanioğlu, "Cemal Paşa -1872 / 1922. İttihat ve Terakkî Cemiyeti liderlerinden, Bahriye nâzırı", TDV İslâm Ansiklopedisi, İstanbul, 1993: 7/305-307; https://islamansiklopedisi.org.tr/cemal-pasa; 8.9.2026; Doç. Dr. Nevzat Artuç, "Cemal Paşa (1872-1922). Asker, siyasetçi ve İttihat ve Terakkî Cemiyeti liderlerinden biri", 19.11.2020, Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/583/Cemal-Pa%C5%9Fa-(1872-1922); 8.9.2026, v.s.)

"Hakîkatte hiçbir mecbûriyet ve zarûret yokken Harb'e girilmiştir"

Bu meyânda, İttihâdcı ve Kemalist Ali Fuad Erden'in dahi kaydettiği vechiyle, Osmanlı İmparatorluğu, İttihâd ve Terak̆k̆î Hük̃ûmetinin, 29 Ekim 1914'te Osmanlı Donanması'na Odessa'yı bombalatmasıyle, büyük bir felâketle netîceleneceği her basîret sâhibi için evvelden tahmîn edilebilen (hattâ "hesâblanabilen" demek lâzım!) Birinci Cihân Harbi'ne dâhil olmuştu:

"...Donanma, Odessa'yı bombardıman etti... Osmanlı Devleti harbe girdi. [...]

"Hakikatte; hiç bir mecburiyet ve zaruret yokken, harbe girilmiş ve dünyanın üçte ikisine karşı harbe girilmiş; dört yıl savaş ve bir milyon can kaybı sonunda İmparatorluk yıkılmıştır..." (Erden, Paris'ten Tih Sahrasına 1949: 27-28)

Askerî Ataşe olduğu Pâris'den dönen Ali Fuad Erden, İttihâdcılar tarafından henüz harb îlân edilmediği günlerde, Sâbık Harbiye Nâzırı Ahmed İzzet Paşa'yı ziyâret ederek bu mes'ele hakkındaki fikrini soruyor:

"Harbe girmek artık gün veya hafta meselesi idi. Ahmet İzzet Paşa'yı ziyaret ederek memleketimizin ihtiyar etmesi icabeden hareket tarzı hakkındaki fikrini sordum. Tereddütsüzce: