İslam ilim tarihinde büyük alimleri andığımızda onların büyüklüğünü genellikle herkesin tartışmasız kabul ettiği kendilerinin de her türlü tartışmadan uzak bir şekilde otoritelerini tesis etmiş şahsiyetler olduğunu sanırız. Hatta ilmi faaliyetlerini çoğu zaman kitapların arasında, hayatın gürültüsünden uzak bir faaliyet gibi tasavvur ediyoruz. Müctehidi de toplumun sorunlarına uzaktan bakan, fildişi kulesinde hüküm çıkaran bir âlim olarak düşünüyoruz.
Oysa İslam'ın büyük imam ve müctehidleri ilimlerini halktan, gündelik gerçeklikten ve yaşadıkları çağın mücadelelerinden kopuk biçimde üretmemişlerdir. Onların soruları hayatın içinden geliyor cevapları da insanların karşılaştığı meselelerle sınanıyordu. Verdikleri cevaplar da çoğu kişiyi rahatsız ediyor, karşılarında bir hoşnutsuz kitle de oluşturuyordu. Esasen bu gerçek bir ilmin tabiatına en uygun olanıdır. Bırakınız İslam alimlerini yüce Rabbimiz gönderdiği her peygamberi kendi katından mucizelerle desteklemiş olsa bile karşısında mutlaka bir düşman kitleyle muhatap kılıyordu. Her peygambere kendi kavminden düşmanlar kılınması hakikatin tecelli etmesinin temel şartlarından sanki. Hakikat diyalojik bir zeminde tecelli eder.
Diyalog ise her zaman Gadamer'in veya Habermas'ın tasvir ettiği ideal iletişim ortamlarında, tarafların birbirlerini gerçekten anlayarak hakikate ulaşarak orada uzlaşmaya niyetli oldukları şartlarda cereyan etmiyor. Diyaloğun bir tarafı diğerini anlamayı değil çarpıtmayı, alay etmeyi, anlamadan hakaret ederek, itibarsızlaştırarak imha etmeyi de hedefliyor olabilir. Bu şartlarda alimin gösterdiği dirayet, görüşlerini her şeye rağmen ortaya koymakta sergilediği akıl, cesaret, belağat ve dirayet onu başkalarının arasından ayırt ettirir.
Bugünlerde bizde Hayrettin Karaman hocanın maruz kaldığı tam da bu tarz yeller, onun kaya gibi ilminden ve duruşundan sadece toz kaldırır. O tozları da sonraki yazımızda dağıtalım. Bu girizgahı Gannuşi için yapmıştık, ama Karaman hoca için de geçerli.
Gannuşi'nin İslam siyaseti üzerine yazdıkları, çalışma odasında kurulmuş soyut bir teori değildir. Onu yalnızca Tunuslu bir siyasetçi veya Nahda hareketinin lideri olarak okumak, onun düşünsel yolculuğunu da kalitesini de anlamayı eksik bırakır. Hamma'daki yoksul bir çiftçi ailesinde başlayan hayatı, Zeytûne'deki tahsili, Arap milliyetçiliğine duyduğu gençlik heyecanı, 1967 yenilgisinin ardından yaşadığı fikrî sorgulama, hapis ve sürgün yılları... Bunların her biri, onun düşüncesinin oluştuğu zeminin parçası. Fikirleri hayatına sonradan eklenmiş bir teori değil; hayatın içinde oluşmuş, değişmiş ve mücadeleyle sınanmış bir siyaset dili.
Yeni yayınlanan Özgürlük Yolunda'da anlatılan çocukluk yıllarında, eğitimin aile için nasıl bir kurtuluş imkânı sayıldığını görüyoruz. Babasının dinî hayatı, dayısının sömürgecilik karşıtı siyasi ilgisi, Gannuşi'nin zihninde dinî bağlılıkla toplumsal ve siyasi soruları yan yana getiriyor. Zeytûne'deki eğitim ve bağımsızlık sonrası Tunus'un modernleşme tercihleri ise ona başka bir soru sorduruyor: Modernleşmek, Müslümanların kendi kimliğinden ve düşünce kaynaklarından vazgeçmesini mi gerektirir Gannuşi'nin sonraki yıllardaki arayışı, bu soruya kolay bir cevap vermek yerine, farklı tecrübeler içinden yeniden düşünme çabasıdır.
Gannuşi'nin gençlik yıllarında Arap milliyetçiliğine duyduğu ilgi, daha sonra bu çizginin sınırlarını sorgulaması ve İslami düşünceye yönelmesi, basit bir kimlik değişikliği olarak okunamaz. Burada asıl soru, toplumun özgürlük, adalet ve medeniyet arayışını hangi düşünsel kaynakların taşıyabileceğiydi. 1967 yenilgisi, onun kuşağına büyük kurtuluş söylemleriyle toplumsal ve siyasi kapasite arasındaki mesafeyi gösterdi. Malik bin Nebi'den aldığı önemli derslerden biri de medeniyet iddiasının geçmişin ihtişamını hatırlamakla kurulamayacağıydı. Kurumları, eğitimi, ekonomiyi, düşünce hayatını ve özgürlük alanlarını yeniden inşa etmek gerekiyordu.
Gannuşi'nin ictihad değeri taşıyan görüşleri, işte bu soruların içinden şekillendi. Burada ictihadı yalnızca fıkhî hüküm çıkarma anlamında daraltmıyorum. Siyasi hayatın yeni meseleleri karşısında İslami ilkeleri yeniden düşünme, bu ilkelerin adalet ve özgürlük bakımından neyi gerektirdiğini sorgulama çabasından söz ediyorum. Gannuşi, demokrasiyi İslam'a sonradan eklenen bir etiket gibi görmedi; özgür irade, toplumsal rıza, hesap verebilirlik ve birlikte yaşama imkânı gibi ilkeler üzerinden tartıştı. Çoğunluğun yönetme hakkını kabul ederken, bu hakkın azınlıkların temel özgürlüklerini ortadan kaldırmasına da karşı çıktı.
Bu düşünce, Gannuşi'nin teorik eserlerinde olduğu kadar hareketin örgütlenmesinde de görülüyor. Şûrayı liderin iyi niyetine bırakılmış bir öğüt olarak değil, yetkilerin paylaşıldığı ve denetlendiği bir düzen olarak ele alıyor. Hareketin tüzüğünü neredeyse bir anayasa gibi düşünmesi; liderle Şûra Meclisi'nin yetkilerini ayırması; kararların istişare ve seçimle alınmasını savunması, fikrin sahadaki karşılıkları. "Liderlik sahada bulunanlarındır" sözü de mücadelenin tek bir kişinin iradesine indirgenemeyeceğini anlatıyor.

1