Duvarda asılı silahı kim patlattı

Vizyontele'nin "Deli Emin"i olsaydı "ş...m biliyordum" derdi, "galiba, herhalde". Aslında meselenin şaka kaldırır yanı yok. IKBY'de (Irak-Kürdistan Bölgesel Yönetimi) iki yıldan beri bir türlü toplanamayan bölge parlamentosunun KDP (Kürdistan Demokrat Partisi) liderliğinde toplanıp gerekli çoğunluğu sağlayarak birtakım atamalar yapması üzerine, KYB (Kürdistan Yurtseverler Birliği) lideri Bafıl Talabani'nin meclis toplantısını boykot etmesi, kararlarını tanımadığını ilan etmesi, ardından kendisine bağlı bakanları ve diğer görevlileri hükümetten geri çekmesi üzerine son günlerde bölgede yaşanan krizden bahsediyorum. Siz de takdir edersiniz ki şaka gibi bir durumla karşı karşıyayız. Bafıl Talabani boykotla yetinmeyip Erbil'den ayrı olarak Süleymaniye'de bir hükümet kurmaktan, dolayısıyla bölgenin fiilen bölünmesinden söz etmeye başladı. Nitekim birkaç gün önce nabız yoklamak maksadıyla Bağdat'a gitti. Anlaşıldığı kadarıyla istediği desteği göremediği için bir anlamda eli boş olarak Süleymaniye'ye döndü. Nitekim döndükten sonra hem kendisi hem de müttefiki Şasuwar Abdulvahid daha yumuşak demeçler vermeye başladılar.

Böyle olacağını biliyordum. Ama bana malum olduğu için değil elbette. Bölgede biri Erbil'de Barzaniler tarafından, biri de Süleymaniye'de Talabaniler tarafından kontrol edilen iki ayrı nüfuz alanının olmasından dolayı. Her bölgenin ayrı peşmerge gücü var. Memur atamaları bölgeleri kontrol eden partiler tarafından gerçekleştiriliyor. Bağdat'tan gelen bütçe iki parti tarafından paylaşıldıktan sonra her biri kendi bölgesinde kullanıyor. Böyle garip bir durum var. Bu yüzden sadece ben değil, "Çehov'un silahını" andıran bu fiili durumun bir gün patlayacağını herkes biliyordu.

Malum, iki binli yılların başlarında KDP Genel Başkanı Mesud Barzani'nin Arapça yazdığı ve babası Molla Mustafa Barzani'nin mücadelesini, Bağdat'la ve çevre ülkelerle ilişkilerini, dönemin ABD ve Sovyetler Birliği gibi büyük güçleriyle ilişkilerini, bu bağlamda uluslararası ideolojik konjonktürün içeriye yansıması şeklinde belirginleşen Kürtler arası iç çelişkileri ve çatışmaları anlattığı "Barzani ve Kürt özgürlük Mücadelesi" adlı kitabını tercüme etmiştim. Kitabı tercüme ettiğim günlerde, bölgede, bugün Bafıl Talabani'nin arzu ettiği gibi iki ayrı hükümet vardı. Biri Erbil'de biri de Süleymaniye'de. Sonra Türkiye'nin gayretleri ve Batılı ülkelerin baskısıyla birleşik bir hükümet kuruldu ama fiili ayrılık olduğu gibi devam etti. Bafıl Talabani'nin talep ettiği ayrılığın tarihsel, kültürel, psikolojik dayanaklarını, kitapta anlatıldığı kadarıyla biliyorum bu yüzden.

Birinci dünya savaşında Irak Kürtleri hilafetle koordineli olarak İngilizlere karşı savaştılar. O sırada Şeyh Mahmud Berzenci Kürtlere liderlik ediyordu. Çeşitli çatışmalardan sonra, İstanbul'da hilafet, Irak'ta da Kürt direnişi son buldu. Şeyh Mahmud Berzenci yenildi. Ondan sonra Irak Kürt bölgesinde uzun bir sessizlik hakim oldu. Geçen yüzyılın kırklı yıllarında bölge, Barzani ailesinin ayaklanmasına şahit oldu. Önce Şeyh Ahmed Barzani, onun ardından kardeşi Molla Mustafa Barzani harekete önderlik etmeye başladı. Bu hareket Irak'ta ve dünyada ilgi gördü. Irak Kürtleri yavaş yavaş harekete katıldı ve uzun bir mücadelenin sonunda 1970'de Erbil, Duhok ve Süleymaniye vilayetlerini kapsayan ve bugünkü federasyonunun temelini oluşturan özerklik anlaşması imzalandı. Barzani'nin genel başkanlığını yaptığı KDP'nin politbürosu ağırlıklı olarak Süleymaniye'li entelektüellerden oluşuyordu. Bunların başını da Celal Talabani'nin kayınpederi, yani Bafıl Talabani'nin dedesi çekiyordu. Bunlar, Süleymaniye merkezli Baban mirliğinin varisleri olarak kendilerini görüyorlardı. Dolayısıyla köylü, Kurmanc, feodal dedikleri Barzani'nin liderliğini hazmedemiyorlardı. İbrahim Ahmed, Barzani'ye kaç kere baş kaldırdı, onun yerine parti genel başkanı olmak için özellikle sol sosyalist grupları etrafında topladı. Her seferinde başarısız oldu. Parti başkanlığını devralamayacağını anladığı için damadı Celal Talabani ile birlikte KYB partisini kurdu. En sonunda Barzani'nin baskılarına dayanamayarak bölgeden kaçtı ve hayatının sonuna kadar yurt dışında kaldı. Onun yurt dışına kaçmasından sonra parti liderliğini Celal Talabani üstlendi. KDP ile KYB arasındaki çatışmalar ondan sonra da devam etti. Yetmişli yıllarda ülkemizde Hakkari bölgesinde KDP peşmergeleriyle KYB peşmergeleri arasında yaşanan çatışma meşhurdur. Bu bağlamda iki parti ve iki aile arasındaki çelişkinin ideolojik dayanağı var. Daha geleneksel, dindar, ağalık, şeyhlik , aşiret gibi geleneksel kurumlara saygılı ve hatta işlevsel kılmaya çalışan KDP'ye karşı, sosyal demokrat, hatta sol sosyalist bir çizgide hareket eden, dine nispeten mesafeli, KDP'yi feodal, gerici olarak gören KYB. Fakat bu çelişkinin Soran-Kurmanc eksenine dayanan bir boyutu da var. Çoğunluğu oluşturan Soranlar Irak Kürtlerinin temsiliyetinin kendi hakları olduğu gibi bir kanaat taşırlar. İşin bir de dini boyutu var tabi. Barzaniler Nakşibendi tarikatını temsil ederken Talabaniler de Kadiri tarikatını temsil etmektedirler.