Bir teknoloji firmasındaki 200 çalışanla yapılan araştırma yapay zekâ araçlarının iş yükünü azaltmak yerine yoğunlaştırdığını ortaya çıkardı. Nasıl mı Çalışanlar yapay zekâ sayesinde 'daha fazlasını yapmayı' mümkün ve hatta tatmin edici buldukları için tamamen kendi inisiyatifleriyle iş yüklerini artırmış.

Performansı ve çalışma verimliliğini artırmak, işverenleri daima heyecanlandırır. Çalışanlar içinse günlük iş yükünü hafifletecek, süreçleri hızlandıracak ve kişisel gelişime zaman ayırmayı kolaylaştıracak araçların varlığı kıymetli. Ofis ortamına yönelik yapay zekâ botları ve ajanlar, otomasyonu oldukça kolaylaştıran, işe başlamayı ve sonuçlandırmayı hızlandıran yetenekleriyle her iki taraf için de memnuniyet vaat ediyor. Yapay zekâ abonelikleri büyük ölçekli işletmelere iş yükünü hafifletmek, dokümantasyonu hızlandırmak, araştırma ve analizleri kolaylaştırmak, rutin işleri devralmak ve sahaya özel kabiliyetler geliştirmek gibi vaatlerle pazarlanıyor. Hepsi, çalışanların daha az yorularak daha fazla iş geliştirmesini sağlayabilecek nitelikler.

Bunlar kâğıt üstünde harika görünüyor... Ancak gerçeklikte hiçbiri hayal edildiği gibi olmayabilir. Harvard Business Review (HBR) dergisinde şubat ayında yayımlanan 'Yapay Zekâ İşi Azaltmıyor-Yoğunlaştırıyor' adlı dijital makalenin başlığı, yeterli bir ipucu. HBR'ın dijital platformunda, iş dünyasının nabzını tutan makalelerin yanı sıra yayınevi tarafından yaptırılan akademik nitelikteki araştırma ve analizler de öne çıkıyor. Aruna Ranganathan ve Xingqi Maggie Ye adlı iki yazar-akademisyenin yürüttüğü araştırmada, ABD'li bir teknoloji firmasında görevli 200 çalışanın yapay zekâ araçlarına adaptasyon süreci 8 ay boyunca izlenmiş. Haftanın iki günü bire bir gözlemler, 40'tan fazla derinlemesine mülakat ve iletişim kanallarının takibi yapılmış, çarpıcı sonuçlara ulaşılmış.

Peki, yapay zekânın işi azaltması beklenirken yoğunlaştırmasındaki çelişki nereden kaynaklanıyor Araştırmacılar öncelikle şunun altını çiziyor: Sorun, yöneticilerden çok çalışanların kendi kendilerine yarattığı bir yük durumundan kaynaklı: "Yapay zekâ araçlarının iş yükünü azaltmak bir yana, aksine yoğunlaştırdığını gördük. Çalışanların daha hızlı bir tempoda çalıştığını, daha geniş kapsamlı görevler üstlendiğini ve işi günün daha uzun saatlerine yaydıklarını fark ettik. Üstelik şirket yapay zekâ kullanımını zorunlu tutmamış, sadece bu araçlara erişim sağlamıştı. Çalışanlar yapay zekâ sayesinde 'daha fazlasını yapmayı' mümkün, erişilebilir ve hatta tatmin edici buldukları için tamamen kendi inisiyatifleriyle iş yüklerini
artırdılar."

'Gizli iş birikmesi'

Araştırmacılara göre bu durum yöneticilere bir rüya gibi gelebilir ancak yapay zekâ hevesinin uzun vadede sağlıksız sonuçlar doğuracağı öngörülüyor: "İlk heyecan dalgası dindiğinde çalışanlar, iş yüklerinin sessizce büyüdüğünü ve omuzlarındaki onca işi bir arada yürütmekte zorlandıklarını fark edebilirler. Bu 'gizli iş birikmesi'yse zamanla zihinsel yorgunluğa, tükenmişliğe ve karar verme yetisinin zayıflamasına neden olabilir. Başlangıçta yaşanan o büyük verimlilik patlaması; yerini düşük kaliteli işlere, personel kaybına ve çeşitli operasyonel krizlere bırakabilir."

Peki, organizasyonlar yapay zekâyla beliren bu illüzyonun ve gizli tehlikenin önünü nasıl kesebilir Makalede alınabilecek önlemlere de değinilmiş. Bunlar arasında özellikle büyük kararlar öncesinde sağlıklı düşünebilmek adına 'kasten duraklamalar', yapay zekâ çıktılarına boğulmayı önleyebilecek 'sekanslama' (sıralama) tekniği ve bence en önemlisi, insan bağlantısını ve farklı görüşlerden beslenmeyi öne çıkaran 'insanla topraklama' yaklaşımı var. Ayrıntıları hbr.org 'AI Doesn't Reduce Work-It Intensifies It' (Yapay Zekâ İşi Azaltmıyor-Yoğunlaştırıyor) başlıklı makalede bulabilirsiniz.

Verimliliği nasıl sabote ediyor

Araştırma kapsamında yapay zekâyla anlık performansı artırırken uzun vadede verimliliği sabote edebilecek haller tanımlanmış.

◊ Bunlardan ilki 'görev genişlemesi'. Yapay zekânın farklı uzmanlık alanlarındaki bilgileri sebebiyle çalışanlar, önceden başkalarına ait olan görev ve sorumluluk alanlarına dahil olmaya başlamışlar. "Ürün yöneticileri ve tasarımcılar kod yazmaya girişti; araştırmacılar mühendislik görevlerini devraldı. Kurum genelindeki bireyler, geçmişte dışarıdan destek aldıkları, erteledikleri ya da kaçındıkları işleri bizzat yapmaya yeltendi." Yapay zekâ sayesinde kapsama alanının genişlediğini ve zihinsel güç desteği bulduğunu düşünen çalışanlar, normalde ek personel alımı gerektirecek işleri bile yapmaya başlamışlar. Diğer yandaysa zincirleme etkiler gerçekleşmiş; örneğin yazılım mühendisleri kendilerini 'vibe-coding'le (sadece yapay zekâyla kod yazmak) ilgilenen mesai arkadaşlarına koçluk yaparken veya yarım kalan teknik işleri tamamlarken bulmuşlar.