Osmanlı dönemi Ankara'sı bir ticaret kentidir ve bu ticaretin ana kaynağı da Ankara keçisinden elde sof kumaşıdır. 1800'lerin sonunda bu kumaşının ihraç edilmesiyle birlikte İtalya, İngiltere, İran ve Fransa Ankara'da konsolosluk açar. 1890'larda kente su ve demiryolunun gelir, Ankara'nın önemi daha da artar. Öte yandan 1800'lerdeki kuraklıklar, şiddetli yağışlar, çekirge istilaları ve 1916 Yangını ile kent büyük zarar görür. Mustafa Kemal Paşa'nın, Erzurum ve Sivas Kongrelerinin ardından 27 Aralık 1919 günü ulaştığı Ankara böyle bir kenttir.

"KENTİN YENİDEN İNŞASI"

Kurtuluş Savaşı'nın ardından 13 Ekim 1923 günü Ankara başkent olurken, 29 Ekim günü de Cumhuriyet ilan edilir. Yeni başkent, hızla inşa edilmeli ve örnek olmalıdır. O yıllarda İstanbul'daki elçiliklerin bina yokluğundan dolayı nazlanarak gelmek istemediği, Taşhan harici kalacak oteli olmayan Ankara birçok sorunla da boğuşur. Örneğin Meclisin biraz aşağısında, bugünkü Gençlik Parkı ile 19 Mayıs Stadyumu'nun bulunduğu yer bataklıktır ve Ankara sıtmanın kol gezdiği bir kenttir. ağdaş bir başkentin kurulabilmesi için 1924 senesinde Carl Christoph Lörcher tarafından Ankara'nın ilk şehir planı, "Lörcher Planı" hazırlanır. Artan göç ve yeni binalara duyulan ihtiyaç nedeniyle 1925 senesinde başka bir plan hazırlanır. 1928 senesinde Ankara Belediyesi bir yarışma açarak daha da kapsamlı bir plan ister. Yarışmayı kazanan Hermann Jansen'in "Jansen Planı" doğrultusunda kent inşa edilir. 1932 senesinde uygulamaya giren Jansen Planı'nın bütün önemli özellikleri geçmişte yapılan "1924-1925 Lörcher Planı"nda da yer almaktadır, bu iki plan doğrultusunda kent inşa edilmiş olur.

*Lörcher ve Jansen Planları

"YENİŞEHİR'DEKİ İLK EV"

Cumhuriyetin ilanından önce yerleşim yeri olarak günümüzdeki Ulus ve Kale etekleriyle, kentin dışı sayılan ve mesire yeri olan Keçiören - Etlik bölgesinde ikamet edilir. Dikmen ve ankaya sırtları ise yerleşkenin daha az olduğu bölgelerdir. İlk planlama doğrultusunda "Yenişehir" yani günümüzdeki "Kızılay" bölgesinde ilk evler yükselir. Meclis'te Evrak ve Tahrirat Müdürlüğü yapan Necmettin Sahir Sılan, Yenişehir'de ilk evi yaptıran kişi olur. İki katlı bu ev Mithatpaşa Caddesi üzerinde, tam da Sakarya ile Mithatpaşa caddelerinin kesiştiği noktadadır. Atatürk, bir gün Meclis'e giderken boş arazideki inşaatı fark eder ve inşaat sahasına gider. Evin kime ait olduğunu sorar. Necmettin Sahir Bey "Kısmetse bendenizin olacak paşam!" yanıtını verir. Mustafa Kemal takdir ederek "Sen çok akıllı bir çocukmuşsun, burası ileride cadde olacak ve Yenişehir burada kurulacak. Güle güle oturun" cümlesini kurar.

*Yenişehir'in İlk Evi - Necmettin Sahir Sılan'ın evi.

1925 senesinden itibaren de Yenişehir'in birçok yerinde inşaatlar başlar. O günleri en iyi anlatansa Ankara Erkek Lisesi edebiyat öğretmeni Ahmet Hamdi Tanpınar'dır. "Beş Şehir" adlı kitabında başkentin kuruluşunu şöyle anlatır;

"Her tarafta bir şantiye manzarası vardı. Hiçbirinin üslûbu yanı başındakini tutmayan, çoğu mimari mecmualarından olduğu gibi nakledilmiş villalarıyla, küçük memur mahalleleriyle yeni şehrin kurulduğu devirdi bu. Tek bir sokakta Riviera, İsviçre, İsveç, Baviera ve Abdülhamid devri İstanbul'u ev ve köşklerini görmek mümkündü."

O dönemin tanıkları anılarında Cumhuriyetin ilk yıllarında inşa edilen Ankara'yı özlemle anar. Bugünse geçmişe bir kapı aralanıyor Ankara'da, o güzel evleri tekrar görebileceğimiz bir kapı... Başkentin kuruluş öyküsü "Bir Şehir Kurmak: Ankara 1923-1933" adlı sergi ile eski Ankara karşımıza çıkıyor.

"BİR ŞEHİR KURMAK SERGİSİ: ANKARA 1923-1933"

Bahsini ettiğim sergi daha önce, Ali ve Müge Cengizkan'ın küratörlüğünde Vehbi Koç Vakfı'nın kuruluşunun 50. yılı kapsamında CerModern'de 13 Kasım 2019 – 26 Ocak 2020 tarihleri arasında Ankaralılarla buluşmuştu. Sergi 2022 yılında Mimarlar Odası tarafından Ulusal Mimarlık Ödülü'ne değer görülmüştü. Akabinde 12 Eylül 2025 – 22 Mart 2026 tarihleri arasında bu kez İstanbul Müze Gazhane'de İstanbulluların karşısına çıkmıştı.

Şimdi ise yeniden Ankara'da. Bu kez ankaya Belediyesi Doğan Taşdelen ağdaş Sanatlar Merkezi'nde 18 Eylül 2026 - 31 Aralık 2026 tarihleri arasında, Ankara'nın kuruluş hikayesi fotoğraflar ve anılar ışığında gözler önüne serilecek.