Kuzey Afrika'nın kadim şehirlerinden Tunus, yalnızca Kartaca, Kayrevan ve Bardo Müzesi gibi insanlık mirası eserleriyle değil, Osmanlı döneminden günümüze uzanan ortak tarihî ve kültürel bağlarıyla da dikkat çekiyor. Bir davet vesilesiyle gerçekleştirdiğim bu yolculuk, Tunus'un geçmişle bugünü birlikte değerlendirme fırsatı sundu...

Geçmişte bir dönem Mısır'ı, Libya'yı ve Fas'ı ziyaret edip merak ettiğim şehirleri ve yapıları görmüştüm. Ancak çok arzu etmeme rağmen bir fırsat bulup Tunus'a gidemedim. Tunus Büyükelçimiz, sevgili dostum Ahmet Misbah Demircan arayıp bir konferans vermem için davet edince hiç tereddütsüz, "Geliyorum" dedim. "Geliyorum ama bana Tunus'u gezdireceksiniz."

Tunus, korunması gerekli kültür varlıkları açısından zengin bir ülkedir. Prehistorya döneminden itibaren çeşitli uygarlıklara ev sahipliği yapmıştır. Erken dönemlerde Berberi ve Arap hanedanlıklarının hüküm sürdüğü bölgede, MÖ 1200'lü yıllarda Fenike hâkimiyeti başlar. Özellikle Kuzey Afrika ticaret noktalarının denetimini sağlayan ve uğrak limanları kuran yeni yerleşimciler, Tunus Körfezi kıyısında Kartaca şehrini kurarlar. MÖ 600'lü yıllarda günümüz Tunus topraklarının büyük bölümünü kontrol altına alan Kartaca, güçlü bir devlete dönüşür. Akdeniz ticareti üzerindeki rekabet nedeniyle Roma'yla savaşmaya başlar. MÖ 264-146 yılları arasında yapılan Pön Savaşları, Kartaca'nın yok edilmesiyle son bulur.

Afrika eyaleti

Roma'nın Kartaca hâkimiyetindeki topraklarda oluşturduğu Afrika Eyaleti, kısa süre içinde geniş sınırlara ulaşır. Roma'nın güç kaybetmesinin ardından bir dönem İspanya üzerinden bölgeye gelen Vandallar, başkentleri Kartaca olmak üzere bir krallık kurarlar. Belisarios komutasındaki Geç Roma orduları, 533 yılında Vandal hâkimiyetine son vererek Roma hâkimiyetini yeniden sağlar. İslâm orduları 670 yılında, eski bir Roma kalesinin bulunduğu Kayrevan şehrini fethederek Tunus'ta hâkimiyet kurar. Abbasi Halifeliği döneminde İfrikiyye Eyaleti olarak düzenlenen bölgede, 800'lü yıllarda Aglebî Hanedanı yarı bağımsız bir devlet hâlinde hüküm sürer. Bir dönem Fatımî, daha sonra Hafsî Devleti'nin sınırları içinde kalan Tunus, XVI. yüzyılın başlarında bölgede hâkimiyet kuran İspanyolların koruması altına alınır.

İlk gün: Tunus Üniversitesi'nde konferans

Tunus hakkındaki bu bilgileri seyahat öncesinde edinmiştim. Kızım Gülter Esra Genim ile birlikte 11 Haziran 2026 tarihinde sabah 08.05 uçağıyla Tunus'a uçtuk. Türk Hava Yolları ile yaptığımız bu uçuşta sunulan servis ve güler yüzlü hizmet bizi mutlu etti. İki saati biraz aşan bir yolculuğun ardından Tunus'a indik. Büyükelçilik Üçüncü Kâtibi Güneş Alas bizi karşıladı. Pasaport kontrolünden çıktıktan sonra Büyükelçi Ahmet Misbah Demircan ile buluştuk. Ardından hızla 9 Nisan Üniversitesi İnsani ve Sosyal Bilimler Fakültesine ulaştık. Salah Garmadi Salonu'nda toplanan öğretim üyeleri ve öğrenciler bizi karşıladı.

İlk konuşmamın konusu "Dünyadan Restorasyon Örnekleri" idi. Tunus'ta doktora yapan Muhammed Revaha Zor konuşmamı Arapçaya tercüme ediyordu. Tercüman vasıtasıyla konuşmanın zor olduğunu bildiğim için metnimi daha önceden yazıp göndermiştim. Arapçaya tercüme edilen konuşma metnim basılıp dağıtılmıştı. Bu nedenle kısa bir sunuşun ardından sunduğum görseller eşliğinde konuştum ve gelen soruları cevaplandırdım. Yaklaşık üç saat süren bu toplantı sırasında Büyükelçi Ahmet Misbah Demircan da akıcı Arapçası ve konuya duyduğu ilgi sayesinde tercüme ve cevaplarımın daha iyi anlaşılmasına katkı sağladı.

Daha sonra Tunus Medinası'nı dolaştık. Şehrin merkezinde yer alan bu bölge büyük ölçüde harap hâldeydi; terk edilmiş binalar acilen onarım bekliyordu. Bu arada Emevî Valisi Hassan b. Numân tarafından yapımına 699 yılında başlanan büyük Zeytûne Camii'ni gezdik. Kayrevan Ulu Camii örnek alınarak yapılan bu camiyi mutlaka görmek gerekiyor. Avlusundaki revakların üzerinde bulunan bir rozet dikkatimi çekti. Bir yazımda bu rozeti ve hikâyesini sizlere sunmak isterim. Oldukça uzun süren gezimizi Habib Burgiba Bulvarı üzerindeki bir kahvede noktaladık.

Kartaca Üniversitesi ve Dougga yolculuğu

İkinci gün Kartaca Üniversitesi Sidi Bou Said Mimarlık Okulu'nda bir konuşma yapma imkânı buldum. Çoğunluğu ilk günkü konferansa katılanların oluşturduğu bu toplantıda konu, bir gün önce yaptığım açıklamalara geldi. Daha önceden hazırlıklı olduğum için, kendimden bahsetmekten hoşlanmamama rağmen bu kez gerçekleştirdiğim uygulamalardan örnekler sundum. Bir gün önce eleştiriler yapmış ve restorasyonla ilgili uluslararası kurumların söylemleriyle bu kurumların ve yöneticilerinin kendi ülkelerinde yaptıkları uygulamaların birbirinden çok farklı olduğunu ifade etmiştim. İster istemez beni dinleyen ve gösterdiğim örnekleri gören bazı kişilerin aklına, "Sen kimsin de böyle büyük iddialarda bulunuyorsun" sorusu gelebilir diye yaptığım bazı yapılar ile restorasyonların görsellerini içeren bir sunum hazırlamıştım. Bu sunumda gösterdiğim görseller ve gerçekleştirdiğim yapılar üzerine konuştuk.

Bu toplantı da iki saati aştı. Ancak büyük bir ilgi vardı ve çok sayıda soru soruldu. Tercümanlığımı yapan Muhammed Revaha Zor benden daha fazla yoruldu. Yine Büyükelçi Ahmet Misbah Demircan akıcı Arapçası ile bize destek oldu. Sanırım ülkemizi temsil eden her büyükelçi İngilizce ve Fransızca gibi evrensel dillerin yanı sıra görev yaptığı ülkenin yerel dilini de bilmelidir. Yerel dilde konuşmak insanları birbirine daha fazla yakınlaştırıyor. Ülke insanı ile diyalog kurmak kolaylaşıyor. Yabancı dil konuşurken ister istemez bazı dinleyicilerde üstten bakan bir tavır hissi uyanabiliyor. Yerel dilde konuşmak daha rahat iletişim kurulmasını ve daha samimi bir ortam oluşmasını sağlıyor.

Sabah yaptığımız bu toplantının ardından Tunus'tan Dougga Ören Yeri'ne gitmek üzere yola çıktık. Testur (Testour) kasabası üzerinden ulaştığımız Dougga, her arkeolog ve mimarın görmesi gereken bir antik yerleşme. Bir yazımda yalnızca bu ören yeri ve içerdiği yapılardan söz edeceğim için burada ayrıntıya girmeyeceğim. Sanırım iki konuşmam oldukça ses getirmiş olmalı ki üçüncü gün Tunus Mühendisler Birliği'nde bir konuşma yapmam istendi. Her iki konuşmamdan kısa pasajlar aldığım bu konuşma da oldukça uzun sürdü. Çeşitli sorular geldi ve cevaplarım üzerinde tartışmalar yapıldı. Bu arada Mühendisler Birliği Başkanı Sayın Mohsen Ghavsi beni birliğe üye kabul ettiklerine dair bir belge sundu.

Tunus'tan ayrılırken

Tunus görülmesi gereken bir ülke. Altı günlük bu gezimin büyük bölümü toplantılarla geçti. Buna rağmen genç yaşlardan beri görmeyi arzu ettiğim Kayrevan'a gitmek ve Ulu Camii'yi gezmek nasip oldu. Tunus'ta dostlar edindim; Tunus Medinası'nı, Bardo Müzesi'ni, Kartaca'yı, Dougga'yı ve Uthina Ören Yeri'ni gezdim. Sanırım bu gezi bana çok şey öğretti. Ancak tüm isteğime rağmen oldukça uzak olan El Jem Amfitiyatrosu'na gitme imkânı bulamadım.