Truva'dan Roma'ya uzanan destanlar, yalnızca bir savaşın değil; coğrafyanın ve gücün yazdığı uzun bir tarihin hikâyesidir...

Homeros'un tanrıları, Olympos denen bir dağda otururlar. Ancak "Yüksek dağ" anlamına gelen bu adın hangi dağa karşılık geldiği tam olarak belli değildir. Örneğin Bursa yakınındaki dağ da "Olympos / Uludağ" adıyla anılır. Ancak nedense, muhtemelen Homeros'un hiç gitmediği Yunan ana karasındaki Tesalya yakınlarındaki yüksek bir dağ olan Olympos olarak kabul edilmiştir. Hikâyenin başlangıcında yer alan bu tercihin nedeni, Homeros'un bilinçli bir seçimi midir; yoksa daha sonraki dönemlerde yapılmış bir yakıştırma mıdır

Truva'nın değil, Akhilleus'un hikâyesi

İlyada her ne kadar bir Truva destanı olarak kabul görse de aslında Truva'nın destanı değil, Akhilleus'un destanı sayılmalıdır. Akhilleus'un, Akha ordularının başkomutanı Agamemnon'a duyduğu öfke nedeniyle savaşı bırakıp çadırına çekilmesiyle başlayan destan; arkadaşı Patroklos'un ölümü üzerine yeniden savaşa dönmesiyle devam eder. Truvalı kahraman Hektor ile dövüşmesi, onu öldürmesi, ölüsünü Truva surlarının çevresinde arabasına bağlayarak sürüklemesi ve sonunda insafa gelerek Hektor'un cesedini babası Kral Priamos'a vermesiyle son bulur. İlyada'nın 24 bölümden ve yaklaşık 15 bin 693 dizeden oluştuğu kabul edilir. Destan, Truva Savaşı'nın dokuzuncu yılında geçen 51 günlük bir süre içinde yaşanan olayları anlatmaktadır.

Denizden uzaklaşan Truva

Truva, geçmişi günümüzden beş bin yıl öncesine uzanan bir yerleşmedir. Yapılan kazılarda kuruluşundan bu yana yaklaşık on üç yerleşim katının bulunduğu anlaşılmıştır. Çanakkale Boğazı'nın güneyinde, Boğaz'ı kontrol eden bir noktada kurulan şehir, ilk dönemlerinde bir liman şehriyken zamanla Karamenderes Nehri'nin getirdiği alüvyonlar nedeniyle denizden uzaklaşmış ve önemini yitirmiştir. Yangın ve deprem gibi doğal felaketler ile savaşlar sonrasında büyük oranda zarar gören, zaman zaman terk edilen şehir her defasında yeniden yapılmış ve iskân edilmiştir. Ancak giderek deniz kıyısından uzaklaşan şehir, deniz ticaretinden mahrum kalarak ekonomik olarak fakirleşmiş ve sonunda terk edilmiştir.

Dört yüz yıllık hafıza

Homeros'un anlattığı Truva Savaşı'nın genel olarak MÖ 1300 ila MÖ 1190 arasındaki bir zaman aralığında meydana geldiği kabul edilmektedir. Homeros'un dile getirdiği destanın ise MÖ 850'li yıllarda oluşturulduğu kabul görmektedir. Bu bilgiler, İlyada Destanı'nın Truva Savaşı'nın yapıldığı dönemden yaklaşık dört-beş yüz yıl sonra Homeros tarafından anlatılmaya başlandığını göstermektedir. Bu zaman aralığı boyunca sözlü olarak aktarılan destanın, geçen zaman içinde ekler ve değişiklikler geçirdiği; anlatıcının hayal gücüne bağlı ilavelerle zenginleştirildiği şüphesizdir.

Savaşın ardından büyük göç

Truva Savaşı ve savaş sonrasında Akhaların Batı Anadolu'da hâkimiyet kurmaları, bölgeden büyük göçlerin yaşanmasına yol açar. Bu göçlerin hangi yönlere doğru gerçekleştiği konusunda net bir bilgi bulunmamaktadır. Gelecekte yapılacak kazılar ve kazı sonuçlarının değerlendirilmesi, bu konuda bize yeni ufuklar açabilir.

Truva'dan Roma'ya

Romalı ozan Publius Vergilius Maro'nun (MÖ 70-19), MÖ 29-19 yılları arasında yazdığı "Aeneas" adlı destan, "Bir yiğidin savaşlarıdır anlattığım, Truva'dan ilkin İtalya'ya, Lavinium kıyılarına… Bunlardır Latin soyunun, Roma'nın, Alplilerin ataları…" sözleriyle başlar.

Destanın Batı'ya yolculuğu

Acımasız Akhilleus'un hıncından kurtulanlar, uzun bir süre engin sularda başıboş dolaştıktan sonra İtalya'ya yerleşir ve burada yeni bir uygarlık geliştirirler. Homeros'tan yaklaşık yedi yüz elli yıl sonra bu kez Publius Vergilius Maro, Truva Destanı'nı sürdürür. İnsanlığın Anadolu'da başlayan serüveni bu kez İtalya'da yeşermeye başlar. Truva Savaşı aynı zamanda gerek ekonomik gerekse kültürel açıdan zengin Anadolu'ya yönelik, daha sonraki yüzyıllar boyunca sürecek bir akının başlangıcıdır.

Devletin hizmetinde bir destan

MÖ VII. yüzyıl içinde Homeros destanları İyonya'dan Yunanistan'a getirilir. Destanı ilkin Sparta Kralı Lykurgos'un getirdiği söylenir. Başka kaynaklar ise destanı Atina'ya Solon ya da tiran Peisistratos'un getirdiğini ileri sürer.

Bir süre sonra Atina'nın en büyük bayramı Panathenaia Yortusu'nda yalnızca Homeros destanlarının okunacağı karar altına alınır. Bu karar, Homeros'un Atina devlet dinine ve devlet eğitimine dahil edilmesi anlamına gelmektedir. Bu gelenek Atina devletinin sonuna kadar devam eder. Çünkü devlet için bir geçmiş yaratmak gerekmektedir. Geçmişi olmayan bir devletin yaşamını sürdürmesi mümkün değildir. Çok daha sonraları Batı'da pek çok devletin kendi geçmişlerini bu destanlara bağlama gayreti de kültürel bir geçmiş yaratma arzusudur.Atina ile Megara kenti arasındaki savaş sonrasında Megaralı tarihçiler, Solon ve Peisistratos'un İlyada'nın bazı dizelerini kendilerine göre değiştirdiğini ileri sürer. Yapılan bu sansür sonucunda Akhaların tarafı tutulmuş; Anadolulu bir ozan olarak Homeros'un Truvalılardan yana olduğu, Akhaları vahşi ve kan dökücü gösteren dizelerin çıkarıldığı düşünülmüştür. Bu sansüre rağmen Homeros'un Akhaları yiğit ama kaba, Truvalıları ise daha yumuşak ve daha insancıl saydığı, günümüze ulaşan metinden de anlaşılmaktadır.

Çevirmenin notu

İlyada'nın dilimize kazandırılmasını sağlayan Azra Erhat ile A. Kadir, kitaba yazdıkları önsözde şu ifadeyi kullanırlar: "Aslının İon-Aiol lehçesi elden geldiğince ve ölçü kurallarını bozmamak koşuluyla Attika diline uydurulmuştur. Hepsi bu kadar." (s. xvii)

Ana tanrıçadan savaşçı krallara

Truva Savaşı'nın olduğu dönemde, MÖ 2400-1400 yılları arasında varlığını sürdüren ve Mısır, Mezopotamya ile Anadolu arasındaki alışverişi ve kültürel gelişmeyi sağlayan Girit Minos uygarlığı sona ermiştir. Minos uygarlığının, Anadolu'dan gelen ana tanrıça tapımını ve kadının egemen olduğu anaerkil düzeni uzun süre yaşattığı düşünülmektedir. Girit uygarlığı, MÖ XVII. yüzyılın ikinci çeyreğinde patladığı kabul edilen Santorini (Thera) Adası'ndaki volkan nedeniyle güçsüz düşer. Kısa süre sonra Yunanistan ana karasından gelen Akhalar Girit'i işgal eder ve Miken uygarlığını oluşturmaya başlar. Miken uygarlığı erkek egemen bir kültürü işaret etmektedir. Girit'in tüm etki alanında varlığını sürdüren Anadolu kökenli ana tanrıça inanışı büyük oranda ortadan kalkmaya başlar. Ancak destanda anlatıldığı gibi Truva'da kadın çok önemli olup üstün bir yere sahiptir.

Hektor'a ağıt

"Kayınlarım arasında Hektor, severim seni çok seni,

Tanrı yüzlü Aleksandros'tur kocam benim,

Aldı beni Troya'ya o getirdi,

Gelmeseydim, orada öleydim keşke.

Tam yirmi yıl oldu ordan geleli,

Yirmi yıl oldu ayrılalı baba toprağından,

Duymadım senden bir kötü söz, hiç azarlamadın beni.

Saraydan biri çıkışacak olsa bana,

Kaynım, güzel rubalı görümcelerim, eltilerim, kaynanam

-kayınbabama söz yok, yumuşaktı bir baba gibi-

Tatlı sözlerle o saat susturdun onu." (s. 546)