İstanbul'un binlerce yıllık su hafızası; isale hatlarından bentlere, sarnıçlardan çeşmelere uzanan eşsiz bir mühendislik ve kültür mirasıdır. Bu mirası öğrenmek, şehrin geçmişini anlamaktır...

İstanbul, kuruluşundan beri su sıkıntısı çeken, su ihtiyacını karşılamak için hemen her dönemde büyük yatırımlar yapılan bir şehirdir. Bu nedenle İstanbul, yeryüzünde hiçbir şehirde bulunmayan bir su yapıları zenginliğine sahiptir. Uzun yıllar boyunca bu şehirde yaşayan insanlar içme ve kullanma suyu sıkıntısı çekmiyorlardı. Hâlbuki yaklaşık kırk yıl önce, ben de dâhil, binlerce insan evlerine bidonlarla su taşıyor, banyo küvetlerini suyla dolduruyor ve günlerce su sıkıntısı çekiyordu. Günümüzde kırk yaşının altındaki insanlar bu sıkıntılı günleri hatırlamaz; Yalova'dan tankerlerle şehre su getirildiğini de bilmezler.

İSKİ, İFSAK'la iş birliği yaparak İstanbul'un suyla ilgili yapılarını ve kültürel mirasını, uzun süreli bir çalışma sonucunda büyük bir fotoğraf albümünde toplar. Kırk sekiz fotoğrafçı, abidevi bent, kemer ve çeşmeler ile su terazilerinin günümüzdeki durumunu belgeler. 17 Haziran 2021 günü başlayan çalışmalar, 20 Eylül 2023 tarihinde yapılan değerlendirme toplantısıyla sona erer ve 2024 yılı şubat ayında büyük bir albüm hâlinde yayımlanır.

İstanbul'un ilk yerleşimi ve su kaynakları

İstanbul, yani günümüz Fatih ilçesi içindeki ilk yerleşimin tarihi, 8 bin 500 yıl öncesine dayanmaktadır. Bir dönem iskân için gerekli olan tatlı su kaynağına yakın, Lygos (Bayrampaşa) Deresi'nin ağzına kurulan bu yerleşmenin geçmişi Erken Neolitik Dönem'e uzanmaktadır. Bugün biliyoruz ki Megaralı kolonistler İstanbul'a geldiklerinde, günümüz Sarayburnu çevresinde muhtemelen Traklar tarafından kurulmuş bir yerleşme bulunuyordu.

Dionysios Byzantios, Sarayburnu çevresinden şu sözlerle bahseder: "Bosporos Burnu'nun biraz yukarısında Athena Ekbasia Sunağı vardır. Koloni kurucuları tam burada karaya çıkmış ve tıpkı vatanları için çarpışanlar gibi savaşmışlardır."

Boş bir alana çıkan insanlar niçin savaşırlar ki Artık Megaralı kolonistlerin bu şehri kurduğu savsatasını unutmak gerekir. Bu konuda çalışmamız gerekiyor. Hikâyeler ve efsanelerle oluşturulan geçmişi tekrar etmeyi değil, gerçekleri öğrenmemiz gerekiyor.

İlk isale hatlarının inşası

Ulaşabildiğimiz kalıntılar ve bilgiler, önceleri küçük pınarlar ve kuyularla karşılanan su ihtiyacının, giderek nüfusu artan şehir için yetersiz kaldığını göstermektedir. Bu nedenle İmparator Hadrianus döneminde (117-138) ilk isale hattı inşa edilir. Halkalı bölgesinden getirilen suyun, o dönemde Sarayburnu çevresinde oluşan kentin su ihtiyacını, her Roma şehrinde olduğu gibi büyük oranda karşıladığı anlaşılmaktadır.

Şehrin Roma İmparatorluğu'nun başkenti olarak ilan edilmesi ve mevcut surların genişletilmesi çalışmaları, büyük bir nüfus artışı yaşandığını göstermektedir. İmparator Konstantin (324-337), yeni başkenti oluştururken elbette onun su ihtiyacını da karşılamak gerektiğini düşünür. Bu nedenle Istranca Dağları'nın yamaçlarından şehre su getirme çalışmalarına başlanır. Yer yer kalıntılarına rastladığımız 242 kilometre uzunluğundaki bu isale hattının, Romalılar tarafından inşa edilen en uzun su hattı olduğu kabul edilmektedir.

Şehrin su depolama sistemi

Belgrad Ormanı ve çevresinde bulunan pınar ve derelerin sularını Beyazıt Meydanı'na kadar ulaştırmak amacıyla yapılan tesislerdir. Mazul Kemer, Karakemer, Turunçluk Kemeri ve görkemli Valens (Bozdoğan) Kemeri ile oluşturulan bu hat üzerindeki yapılar, günümüzde de büyük ölçüde varlıklarını korumaktadır. Daha sonraki dönemlerde yapılan Yerebatan, Nakilbent, Binbirdirek ve Şerefiye gibi kapalı sarnıçlar ile Mokios, Aetius, Aspar ve Fil Damı gibi açık sarnıçlar, bu su yollarıyla beslenen yapılardır.

Türklerde akan suyun önemi

İstanbul'un fethinin ardından o güne kadar kuyular ve sarnıçlarla karşılanan su ihtiyacı yetersiz kalır. Çünkü bizim kültürümüz durgun suyla barışık değildir; bizim için akan su esastır. Bu düşüncemizin en güzel örneği Eski Saray'ın yapımıdır. Eski Saray, Bozdoğan Kemeri vasıtasıyla getirilen akarsuyun yakınına inşa edilir. Daha sonra Halkalı civarındaki kaynaklardan şehre getirilen akarsu, günümüz Topkapı Sarayı'nın bulunduğu bölgeye ulaştırılır ve Yeni Saray inşa edilir.

Halkalı Su Yolu ve gelişimi

Erken dönemlerden günümüze ulaşan altı su hattının beşi İstanbul'a, biri ise Üsküdar'a su ulaştırmaktadır. Bunların ilki olan Halkalı Su Yolu'nun geçmişinin İmparator Hadrianus dönemine kadar uzandığını bilmekteyiz. Daha sonraki dönemlerde İmparator Konstantin ve İmparator Valens tarafından genişletilen bu su yolu, Fatih Sultan Mehmed döneminde (1451-1481) yenilenir. Beylik ve Turunçluk su yolları gibi birbirinden farklı on altı su yolundan oluşan bu sistemin en büyük ilavesi / katması Süleymaniye Su Yolu'dur.

Kırkçeşme Su Yolu ve Mimar Sinan

Kanûnî Sultan Süleyman döneminde (1520-1566) Halkalı Su Yolu yeni ilavelerle zenginleştirilse de şehrin su ihtiyacını karşılamakta yetersiz kalmıştır. Bu nedenle Mimar Sinan, 1554 yılında bazı eski kemerlerden de yararlanmak suretiyle Kırkçeşme Su Yolu'nu inşa eder. Uzun Kemer, Eğri Kemer, Güzelce Kemer ve Mağlova Kemeri gibi büyük mühendislik yapılarını içeren bu su yolunun yapımı sırasında yaşanan bir olay ilgi çekicidir. 1563 yılında meydana gelen büyük bir sel, yapımı devam eden kemerlere büyük zarar verir. Tamirat için yeniçerilerin yanı sıra leventler de onarım için görevlendirilir.

Bir gün devam eden inşaatı denetlemek üzere gelen Kanûnî Sultan Süleyman, yeniçerilerin çalışkan olmalarına karşılık leventlerin yeteri kadar çalışmadıklarını gözlemler. "Bular kuruda hiç işe yaramaz; zemin üzre bular hizmet kılamaz" der ve inşaatın sorumluluğunu Yeniçeri Ağası'na havale eder.

Bentler, maksemler ve su terazileri