Osmanlı coğrafyasının hemen her köşesinde karşımıza çıkan namazgâhlar, çoğu zaman farkına varmadan yanından geçtiğimiz açık hava ibadet mekânlarıdır. Ancak bazı örnekler, namaz kılmanın ötesinde bugün unuttuğumuz farklı işlevlere de sahip olduklarını düşündürür. Acaba namazgâhlar bize geçmişin kültürel sürekliliği hakkında neler anlatıyor

Arapça "Cem / toplanmak"tan türetilen bir kelime olan cami, Müslümanların içinde vakit namazlarıyla cuma ve bayram namazlarını kıldıkları ve ibadet ettikleri, mihraplı ve minberli, genellikle minareli yapılara verilen isimdir. Ferit Devellioğlu, camiyi "İçinde cuma namazı kılınan mescit" olarak da açıklar.

İslam mimarisinde topluca namaz kılınan üstü kapalı ibadet yapıları cami ve mescit olarak ikiye ayrılır. Mescitler, içinde minber bulunmayan, cuma ve bayram namazları kılınmayan, mahalle ölçeğinde küçük yapılardır. Bazılarının minaresi bile yoktur. Mahalle nüfusunun artmasıyla birlikte, özgün yapılarında bulunmayan minberlerin daha sonraki dönemlerde ilave edilmesiyle camiye dönüştürülen mescitlerin sayısı oldukça fazladır. Günümüzde adı mescit olarak geçse de hemen hemen hiç mescit kalmamış; büyüklü küçüklü hepsi birer minber ilave edilerek camiye dönüştürülmüştür.

Celâl Esad Arseven, mescidi şu sözlerle açıklar: "Caminin küçüğü. Araplar camilere, secde edilecek yer manasına mescit derler. Türklerde mescit tabiri büyük camilerin aksine ve mahalle arasında ekseriya ahşap olarak yapılmış küçük camiler için kullanılır. Mescitlerin ayrı bir mimari tarzı vardır. Bunlar umumiyetle ahşap veya dolma tekniği ile yapıldıkları için sivil mimari tarzında inşa olunurlar."

Namazgâhlar

İslam ve özellikle de Türk-İslam mimarisinde ibadet yapısı olarak kullanılan üçüncü bir tür daha vardır. Günümüzde pek farkına varılmasa da "Namazgâh" adı verilen bu yapılar, Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasının hemen her noktasında az sayıda da olsa varlıklarını korumaktadır.

Arseven, namazgâhı ise şu sözlerle tanımlar: "Açıkta namaz kılmak için bir set üstüne yapılmış saha ki, bunlara kıble tarafını göstermek üzere birer mihrap taşı konulmuştur. Eskiden büyük yollarda kervanların konakladıkları yerlere böyle birer namazgâh yapılırdı. Bu namazgâhların üzerinde de namaz kılanları güneşten korumak için ağaçlar ve yanında abdest almak, su içmek ve hayvanlara su vermek için çeşme inşa edilirdi."

Namazgâh ve Musalla

Mimarlık eğitimim sırasında gezdiğim Bursa'daki Umur Bey Namazgâhı ve Gelibolu'daki Azebler Namazgâhı gibi anıtsal nitelikli açık hava ibadethaneleri ilgimi çekmişti. Araştırmaya başladığımda namazgâhlara bazı bölgelerde, özellikle de Anadolu'nun güneyinde, Arabistan'da ve İran'da "Musalla" denildiğini öğrendim.

Mehmet Zeki Pakalın, musallayı şöyle tanımlar:

"Namaz kılınan mahal yerinde kullanılan bir tabirdir. Halk dilinde ekseriya cenaze namazı kılmaya mahsus üstü açık yer anlamına kullanılır." Benim bildiğim musalla ise camilerin veya mescitlerin avlusunda, üzerine cenazenin konduğu uzunca bir taştı.

Bu arada bir beyte rastladım:

"Gûş idüp evsafını Nâbî dedi tarihini

Hem mesire hem musalla bu makam-ı dilküşa"

Nâbî

1974 yılında Konya'ya yaptığım bir gezi sırasında Musalla Namazgâhı'nı ziyaret ettim ve rölövesini yaptım. Namazgâhlar ve Konya Musalla Namazgâhı konusunda bir makale yazdım. Bu arada Budapeşte'de yapılan Beşinci Türk Sanatları Kongresi'nde "Mihraplı ve Minberli Namazgâhlar" başlığı altında bir bildiri sundum.

Semavi dinler içinde yalnızca Müslümanların tek başlarına ibadet etmesi mümkündür. Musevilik ve Hristiyanlıkta ruhban sınıfına mensup birinin bulunmadığı alanlarda ibadet yapılmaz. Ayrıca ibadet yapılan alanlar kapalı mekânlar olup açık hava ibadet yerleri yoktur. Genel olarak namazgâhlar kişisel ibadet yerleri olmasına karşın Konya Musalla Namazgâhı, Bursa Umur Bey Namazgâhı, Gelibolu Azebler Namazgâhı, Anadoluhisarı Toplarönü Namazgâhı ve Okmeydanı Namazgâhı gibi namazgâhlar toplu ibadet mekânları olarak kullanılmışlardır.

Dikkat edilmesi gereken bir diğer husus ise Okmeydanı Namazgâhı'nda mihrap bulunmayışıdır. Özgün yapısında yalnızca minber bulunan bu namazgâhın, topluca namaz kılmanın yanı sıra hangi farklı amaçlarla kullanıldığının da araştırılması gerekir.

İslam dünyasında musallalar

Hz. Muhammed döneminde Medine yakınlarındaki musallada topluca namaz kılındığından söz edilmektedir. Burası aynı zamanda yağmur duasına çıkılan, cenaze namazı kılınan, hatta suçluların idam edildiği bir yer olarak bilinmektedir. Kuzey Afrika'daki musallalar, mihraplı bir duvarı bulunan geniş alanlardır. Fas'ın Rabat şehrinde de bayram namazlarının kılındığı büyük bir musalla bulunmaktadır.

Arent Jan Wensinck, İslam öncesi dönemlerde bazı toplu ibadetlerin açık havada bir musalla veya ona benzer bir yerde yapıldığını ve bu geleneğin toprağın verimliliği ile bağlantılı olduğunu ileri sürer. Ona göre musalla, harman yeri veya benzeri bir alanın sembolüdür. Ernst Diez, bu tür yapıların erken örneklerinin günümüze ulaşmadığını, Arap musalla ve mescitlerinin en basit örneklerinin Bahreyn'de, Manama şehri çevresinde bulunduğunu belirtir. Diez, İran'da görülen musallaların toplu ibadet için küçük yapılardan farklı olarak şehir dışında geniş alanlar hâlinde düzenlendiğini söylemektedir.

Anadolu'da namazgâhlar