Merdiven, yalnızca iki yüksekliği birbirine bağlayan bir yapı elemanı değil, mimarinin ve şehir estetiğinin önemli bir parçasıdır. İspanyol Merdivenleri'nden Kamondo Merdivenleri'ne, oradan günümüz kentlerine uzanan bu yazı, küçük mimari dokunuşların yapıları ve şehirleri nasıl şenlendirdiğini anlatıyor...

Mimarlık eğitimim sırasında neredeyse bir sömestr boyunca merdiven konusunda çalışmıştık. Ahşap, çelik, betonarme her tür merdivenin çizimi ve yapımı konusunda hocalarımızın öğrencileri uyardığını ve yapıda dikkat edilmesi gereken en önemli elemanlardan birinin merdiven olduğunu söylediklerini hatırlarım.

Yıllar boyunca gezdiğim veya bir sebeple girdiğim yapıların merdivenlerine dikkat ederim. Bugüne kadar çok az yapıda bize öğretilen merdiven çözümleriyle karşılaştım; hâlâ da çok az karşılaşıyorum. Özellikle ülkemizdeki konut yapılarının merdiven çözümleri beni hayrete düşürüyor. Bu yapıların hemen hepsi ilgili belediyeler tarafından onaylanmış, ruhsat alınmış projelerle yapılmış. Buna rağmen genel kullanıma açık merdivenler bize öğretilenlerle uyuşmuyor.

Merdivenin temel kuralı

Merdiven konusunu okurken bize bir formül olduğunu söylemişlerdi: 2r + b = 63. Yani iki basamak yüksekliği ile bir basamak genişliğinin toplamı 63 santimetre civarında olmalı. Hemen her imar yönetmeliği de bu formülü tekrarlar. Buna rağmen mahalle aralarında yapılan neredeyse hiçbir yapıda bu formüle uygun merdiven görmek mümkün değil.

Merdiveni doğru dürüst yapılmamış bir yapının varın geri kalan niteliklerini siz düşünün. Eğer şehirlerimizin ve yapılarımızın çağdaş mimariyi yansıtacak şekilde yapılmasını istiyorsak, önce merdiven yapımını öğrenmemiz gerekiyor.

Doğru merdiven inişte belli olur

Doğru yapılmış bir merdiven çıkışta değil, inişte belli olur. Çıkışta ayaklarımızın ucuna bastığımız için basamak genişliği bizi rahatsız etmez. Ancak inişte topuklarımıza basarız ve dar basamaklarda ayağımızın büyük bir bölümü yere temas etmez; bu nedenle rahatsız oluruz.

İkinci önemli nokta ise merdiven basamaklarının yüksekliklerinin birbirinden farklı olmasıdır. İlk basamak bize şuuraltı bir uyarı verir, daha sonra bu uyarı doğrultusunda önümüze bakmadan çıkmaya başlarız. Eğer basamak yükseklikleri, bırakın santimetreyi, milimetre düzeyinde farklılıklar taşıyorsa tökezleriz.

İki bin yıl önce

İki bin yılı aşkın süre önce Vitruvius, "Mimarlık Üzerine" adlı kitabında merdivenin önemine değinir. Özellikle tapınakların vazgeçilmez elemanlarından biri olan merdivenlerin basamak genişliğinin en az bir buçuk ayak (45 santimetre), en çok da iki ayak (60 santimetre) olması gerektiğinden söz eder. Basamakların sayısı tek olmalıdır; böylece ilk basamağa sağ ayakla basılıp tapınağın sahanlığına sağ ayakla girilmiş olur.

Merdiven sözcüğü

"Merdiven" sözcüğünün dilimize Farsça "narduban, nerduvan, nerd-ban" kelimelerinden geçtiği düşünülmekte ve "Yüksek bir yere çıkmaya yahut inmeye yarayan, seyyar veya sabit, pek çok çeşidi olan basamaklar dizisi" olarak tarif edilmektedir.

Özellikle bir yapıya girişi oluşturan merdivenler anıtsal nitelikte olduğu takdirde, yapının görünüşünü büyük oranda etkiler. Bu nedenle geçmişte olduğu gibi günümüzde de anıtsal nitelikli yapılar ile kamu otoritesinin kullandığı yapılar bu niteliğe sahip olmalıdır. Örneğin Avrupa ülkelerinde bakanlık, belediye ve özellikle de adliye binaları zeminden yükseltilmiş ve önlerine geniş basamaklı merdivenler yapılmıştır. Bu düzenleme, yapının anıtsal niteliğini artırdığı gibi otoriter bir görünüş almasını da sağlar.

Anıtsal nitelikli yapıların iç mekânlarında yer alan merdivenler de yapının ana ögesi olarak planlanmıştır. Örneğin Vatikan Müzeleri'nin Giuseppe Momo tarafından tasarlanan ve 1932 yılında tamamlanan ünlü sarmal merdiveniyle Antoni Gaudí'nin tasarladığı merdivenler bu konuda başyapıt niteliğindedir. Ancak bu yazımızda değinmek istediğimiz merdivenler, daha ziyade açık alanlarda yapılan merdivenlerdir.

Kent mobilyası

Şehirlerin bazı noktalarında yapılan bu merdivenler, ilgi çekici birer kent mobilyası olarak kalabalıkların dikkatini çekmektedir. Roma'da bulunan ve 1717 yılında açılan bir yarışma sonucunda mimar Francesco de Sanctis tarafından tasarlanan "İspanyol Merdivenleri" büyük ilgi görmekte ve çevresinde yoğun bir kalabalığın toplanmasına olanak sağlamaktadır.

İspanyol Merdivenleri kadar meşhur olmasa da benzer bir merdiven de Ukrayna'nın Odesa şehrinde bulunmaktadır. Günümüzde "Potemkin Merdivenleri" olarak bilinen ve 1837-1841 yılları arasında yapılan bu merdiven, Francesco Boffo, Avraam Melnikov ve Charles Michel Potier tarafından tasarlanmıştır.

Vancouver'daki Robson Meydanı'nın Arthur Erickson ve peyzaj mimarı Cornelia Oberlander tarafından tasarlanan merdivenleri de şehrin ilgi çekici motiflerinden biri hâline gelmiştir.

İstanbul merdivenleri

Bu merdivenler kadar tanınmış, popüler olmasa da İstanbul da böylesi merdivenlere sahiptir. Banker Sokak ile Bankalar Caddesi arasında yer alan "Kamondo Merdivenleri", Galata'nın dik yokuşlarına çıkmayı kolaylaştırmasının yanı sıra bir kent mobilyası olarak da ilgi çekmektedir. Mimarı bilinmeyen bu merdivenlerin 1870-1880 yılları arasındaki bir tarihte Kamondo Ailesi tarafından yaptırıldığı kabul edilmektedir.

Bu şehirde yaşayan çok az kişi farkındadır ama Kamondo Merdivenleri iki tanedir. Saint Benoît Fransız Lisesi'nin eski girişini oluşturan ikinci merdiven, Lüleci Hendek Caddesi ile lisenin orta avlusu arasında yer almakta olup günümüzde meraklı gözlerden saklanmaktadır.

Kamondo Ailesi

Sefarad Musevilerinden bankacı bir aile olan "Kamondo Ailesi", İspanya'daki Engizisyon'dan kaçarak önce Venedik'e, ardından İstanbul'a göç eder. İstanbul'un ilk belediye teşkilatı olan 6. Daire-i Belediye'nin (Beyoğlu Belediyesi) kuruluşunda görev alan Abraham Salomon de Kamondo'nun, ailesiyle birlikte Galata bölgesinde çok sayıda han yaptırdığı da bilinmektedir. Abraham Salomon de Kamondo, ölümünden sonra Hasköy Musevi meşatlığında kendisi için yaptırdığı anıtsal mezara defnedilmiştir.