Lahanacılar ile Bamyacılar

Osmanlı saray yaşamının renkli geleneklerinden biri olan Lahanacılar ve Bamyacılar, yüzyıllar boyunca cirit meydanlarında karşı karşıya geldi. Bu rekabetin izleri, günümüze ulaşan nişan taşlarında, çeşmelerde, mezar taşlarında ve gravürlerde yaşamaya devam ediyor..

İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Kuloğulları, Devşirme ve Pençikoğlanı adıyla belirtilen gruplardan toplanan çocukların acemi oğlanı grubunu oluşturduğunu belirtir. Toplanan acemi oğlanları eğitim için dört gruba ayrılmaktadır: Diğer sarayların dış hizmetine verilenler, Yeni Saray ile diğer üç saraya verilenler, Türk çiftçilerine verilenler ve Bostancı Ocağı'na verilenler.

Bostancı Ocağı ve görevleri

Saraylarla kasırların bekçiliğini ve bahçe bakımlarını yapan, bazı semtlerin güvenliğini sağlamakla görevli saray mensuplarına "Bostâniyân-ı hâssa" denilir. Bostancılar ayrıca devlete ait yapıların inşası için gereken malzemenin taşınmasında ve inşaat işlerinde de yardımcı olarak çalışırlar. Saraya ait kayıklarda kürekçilik yapmalarının yanı sıra gerek sarayların emniyetini gerekse özellikle İstanbul'un bazı bölgelerinin güvenliğini sağlamak da Bostancı Ocağı'nın vazifeleri arasındadır. Üsküdar, Eyüp, Kâğıthane, Boğaziçi, Adalar, Yeşilköy, Kadıköy ve Bostancı Köprüsü'ne kadar olan bölgede kolluk kuvveti görevi görürler. Saray hizmetinde zaman zaman sayıları artsa da genellikle üç dört yüz bostancı bulunmaktadır.

Bostancı Ocağı'nın teşkilat yapısı

Bostancı Ocağı'nın en büyük amiri "Bostancıbaşı"dır. Ocakta bostancıbaşıdan sonraki sorumlular bostancı kethüdası, haseki ağa, baştebdil ağa, karakulak ağa ve odabaşı unvanlarıyla anılırdı. İstanbul dışında Edirne ve Gelibolu'da da görev yapan bostancılar, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasıyla (1826) birlikte tarihe karışır.

Bostancı Ocağı ve Bostancıbaşılığının kuruluşuna ilişkin Osmanlı tarihlerinde kesin bir kayıt bulunmamaktadır. Ancak Fatih Kanunnâmesi'nde kurumun varlığından ve görevlerinden söz edildiği göz önüne alındığında, çok daha eski tarihlerde oluşturulduğu kabul edilmektedir. Kanunnâme'de "Bağçeye bir bostancıbaşı konulmuştur. Kayığa girildikte bostancılar kürek çekip ol dümen tuta" denilmektedir.

Bostancıların eğitimi ve devlet hizmetinde yükselmeleri

Bostancıların fiziksel olarak güçlü olmalarına özen gösterilir ve kendilerine askerî eğitim verilirdi. Belli bir yaşın üzerine erişen Bostancı Ocağı mensupları XVI. yüzyıl sonlarına kadar Yeniçeri Ocağı'na çıkarılırken XVII. yüzyılda Sipahi Ocağı'na çıkarıldıkları anlaşılmaktadır. Bostancıbaşıların ise terfi ettiklerinde kapıcıbaşı veya sancak beyi olarak göreve atandıkları kayıtlıdır. Dirayetli bazı bostancıbaşıların beylerbeyi olarak da tayin edildikleri bilinmektedir. Bostancı Ocağı'nda yetişen çok sayıda paşanın daha sonra sadrazam olarak devlete hizmet ettiği anlaşılmaktadır.

Bostancıbaşının saraydaki konumu

Saray ve saray bahçelerinde görev yapan bostancılar, özellikle de bostancıbaşı, saraya ve dolayısıyla padişaha yakın kişilerdi. Saray çıkışında bostancıbaşı, padişahın koluna girmek ve atının üzengisini tutmak gibi hizmetlerde bulunurdu. Bu nedenle yönetimde görev alan hemen herkesin yakın ilgisine mazhar olur ve hoş tutulurdu.

Lahanacılar ve Bamyacıların ortaya çıkışı

Çelebi Mehmed'in Amasya'da ikamet ettiği şehzadelik döneminde (1391-1402) hizmetinde bulunan bostancıbaşıları iki gruba ayırdığı anlatılmaktadır. Merzifon'dan gelen bostancılar "Lahanacılar," Amasya'dan katılan bostancılar ise "Bamyacılar" adıyla iki grup oluştururlar. Muhtemelen erken dönemlerden itibaren askerî talimin bir oyun hâlinde gerçekleştirildiği iki cirit takımı oluşturulur. Her ne kadar İstanbul, Edirne ve Gelibolu dışındaki bölgelerde Bostancı Ocağı'na mensup kişiler bulunduğundan söz edilmese de bostancılar hakkındaki en eski anlatı bu doğrultudadır.

Bostancıbaşı, başına yeniçeri subaylarının üsküfüne benzer kırmızı renkli bir barata, sırtına kırmızı kaftan, altına ise mavi şalvar giyer, ayağına yemeni adı verilen ayakkabılar geçirirdi. Saraya ait kayıklarda kürekçi olarak görev yapan efradın ise kırmızı barata takıp uzun beyaz elbise giydikleri bazı renkli gravürlerden anlaşılmaktadır. Lahanacılar ve Bamyacılar adıyla iki grup oluşturan Bostancı Ocağı mensuplarının sık sık gerek Topkapı Sarayı'nın Eski Gülhane Meydanı'nda gerek Kâğıthane Mesiresi'nde gerekse Büyükdere Çayırı'nda cirit oynadıkları anlatılmaktadır.

Sultan III. Selim'in (1789-1807) Lahanacılar grubuna meyli olduğunu ve onların adını geleceğe taşımak için Topkapı Sarayı'nın dış bahçesine bir anıt diktirdiğini bilmekteyiz. H. 1205 / 1790-1791 tarihli bu anıtın, sultanın tüfekle yaptığı bir atışa izafeten dikildiği ve cirit oyunuyla bir ilgisi olmadığı anlaşılmaktadır. Sultan III. Selim'in yeniçerilerden ayrı olarak Bostancı Ocağı'na mensup kişilere yaptırdığı Fransız usulü eğitimin önemini pekiştirmek amacıyla dikilmiş olmalıdır.

Bu taşın yanında bulunan diğer dikilitaş ise Sultan II. Mahmud (1808-1839) tarafından yapılan bir tüfek atışı sonrasında H. 1226 / 1811-1812 tarihinde dikilir. "Bamya veya Bamyacılar" sütunu adıyla anılan bu dikilitaşın en üstünde yer alan bamya motifi ne yazık ki bir dönem yok olmuşsa da günümüzde yeniden yapılmıştır. Yeniçeri Ocağı'nı yeniden düzenlemeye çalışan Sultan III. Selim ile bu ocağı kaldıran Sultan II. Mahmud'un, Bostancı Ocağı mensuplarını takdir etmek amacıyla iki dikilitaşı, üstelik de oturdukları sarayın bahçesine yaptırmaları ilginç bir düzenleme olarak hatırlanmalıdır.