Anlaşılan o ki bir dönem içimize kapanmanın sonuna gelinmiştir. Günümüzde de dünyanın farklı bölgelerinde çok sayıda Türk insanının çalıştığını ve dünya ticaretinden pay almaya gayret ettiğini görmekteyiz.

Zaman zaman "Somali'de ne işimiz var" sözlerini duymaktayım. Bildiğim kadarıyla Somali'nin istikrarlı bir yönetime kavuşması için hem askerî hem de ekonomik yardım yapmaktayız. Afrika kıtasının güneydoğusunda, Afrika Boynuzu denilen bölgede yer alan Somali, Antik Çağ'dan itibaren önemli bir ticaret bölgesi olmuştur. Vasco da Gama'nın 20 Mayıs 1498 tarihinde Hindistan'ın Kozhikode şehrine ayak basmasıyla bölge, önce Portekiz'in, daha sonra ise İspanya, Hollanda ve İngiltere gibi ülkelerin Asya ile deniz bağlantısını sağlayan önemli bir kıyı şeridi hâline gelmiştir.

Sömürge dönemi

1869 yılında Süveyş Kanalı'nın ulaşıma açılmasının ardından İngiltere, bölgenin deniz güvenliğini sağlama söylemiyle Somali'nin bir bölümünü işgal ederek "Britanya Somalisi" (1887-1960) adıyla bir sömürge idaresi kurar. Peşi sıra İtalya da (1889-1941) Somali'nin diğer bölümünü işgal ederek başka bir sömürge idaresi oluşturur.

Bağımsızlık ve İç Savaş

1 Temmuz 1960 tarihinde bağımsızlığını kazanan Somali Demokratik Cumhuriyeti, 1991 yılından günümüze kadar süren bir iç savaş yaşamaktadır. Bu savaş sırasında ülkenin Kızıldeniz kıyısında yer alan bölümünde "Somaliland" adıyla ayrılıkçı bir devlet de ortaya çıkmıştır.

Osmanlı ve Hint Okyanusu

Bizim Somali ve yakın coğrafyasında yer alan topraklarla ilgilenmemizin tarihi XV. yüzyılın başlarına kadar geriye gider. 1517 yılında Mısır'ın fethinin ardından "Mukaddes Topraklar" adıyla anılan Mekke ve Medine Osmanlı Devleti denetimine girer. Bu sırada Asya ile Avrupa arasındaki, özellikle baharat ticareti, Basra Körfezi ve Kızıldeniz yolu üzerinden yapılmakta iken zamanla Hint Okyanusu güzergâhına kaymaya başlar. Portekiz'in ticaret yollarını kontrol altına alması ve bu güzergâhta hâkimiyetini pekiştirmek amacıyla kaleler inşa etmesi dikkatimizi çeker. Daha önce büyük ölçüde Osmanlı toprakları üzerinden gerçekleşen ve önemli gümrük gelirleri sağlayan ticaret hacmi giderek azalmaktadır. Bunun yanı sıra, hac farizasını yerine getirmek için Hindistan ve Uzak Asya'dan gelen Müslümanlar yolculuk sırasında hem zorluk çekmekte hem de can ve mal emniyetlerini sağlamakta güçlük yaşamaktadırlar.

Osmanlı Devleti, her türlü tekne ve milliyete mensup insanların serbestçe ticaret yapma hakkına sahip olduğunu belirtmesine karşın, Portekiz Krallığı yalnızca Portekiz gemileriyle insan taşınabileceği ve ticaret yapılabileceği yönündeki katı tutumunu sürdürmektedir. Bu durum iki devlet arasında önemli anlaşmazlıklara yol açmaktadır.

Habeş Eyaleti'nin kuruluşu

XVI. yüzyılda Mısır sınırından Doğu Afrika'daki Mombasa şehrine kadar uzanan sahil kesimi ile Sudan'ın bir bölümü, Cibuti, Eritre, Etiyopya ve Somali'nin kıyı şehirlerini kapsayan idarî bir bölge hâlinde teşkilatlandırılır. Yemen Beylerbeyi Özdemir Paşa, Nisan 1554 tarihinde Habeş Eyaleti beylerbeyliğine tayin edilir.

Pîrî Reis ve Hint Denizleri

Mısır'ın fethinin hemen ardından gerek Kızıldeniz gerekse Hint Okyanusu Osmanlı Devleti denizcilerinin ilgi alanına girer ve bu bölgelerin haritaları yapılmaya başlanır. Daha 1517 yılında "Kitâb-ı Bahriye" adlı eserini Yavuz Sultan Selim'e (1512-1520) sunan Pîrî Reis, "Osmanlı topraklarında o zamana kadar kimsenin görmediği ve bilmediği Çin ve Hint denizlerinin yeni haritalarından yararlanarak, günümüz haritalarında yer alan şeylerin iki katını gösterebildiğim haritalar yaptım" demektedir.

Cengiz Orhonlu ve Habeş Eyaleti

Cengiz Orhonlu, 1974 yılında "Osmanlı İmparatorluğu'nun Güney Siyaseti: Habeş Eyaleti" isimli kitabını yayımlar. Uzun bir dönem hüküm sürdüğümüz ve çok az insanımızın farkında olduğu bu coğrafyadaki faaliyetlerimizi belgelere dayanarak anlatan bu eser, ne yazık ki yeterli ilgiyi görmez. Kızıldeniz'in doğu kıyısı ve Yemen hakkında bir miktar bilgi sahibiyizdir; buna karşılık Kızıldeniz'in batı kıyıları ile Afrika Boynuzu hakkında hemen hiçbir şey bilmez durumdayızdır.

Giancarlo Casale ve Osmanlı'nın Keşif Çağı

Uzun yıllar sonra Giancarlo Casale, 2010 yılında "The Ottoman Age of Exploration / Osmanlı'nın Keşif Çağı" adlı kitabını yayımlar. Özellikle Portekiz kaynaklarına dayanılarak hazırlanan bu araştırma, bölgedeki geçmişimize dair önemli bilgiler sunmaktadır.

Habeş Eyaleti'nden önce

Özdemir Paşa'nın 1554 yılında Habeş Eyaleti Beylerbeyliği'ne atanmasıyla başladığını düşündüğümüz Hint Okyanusu maceramızın kökleri aslında daha eski tarihlere uzanmaktadır. 1523 yılında, sadrazamlık makamına yükselen ve tarihimizde Makbul ya da Maktul İbrahim Paşa olarak anılacak olan İbrahim Paşa, 1524 yılında Mısır'da ortaya çıkan karışıklıkları gidermekle görevlendirilir.

Mısır'daki yönetim boşluğunu kısa sürede denetim altına alan İbrahim Paşa, 1517 yılında Portekizlilerin Cidde'ye yönelik saldırılarıyla başlayan ve hâlen devam eden Kızıldeniz'deki Portekiz hâkimiyetinden endişe duymaktadır. Bir süre önce Portekiz tehdidinden kaygı duyan Memlük Sultanı Kansu Gavri'nin daveti üzerine Mısır'a giden Selman Reis, 1511 yılında elli kadırgadan oluşan Mısır donanmasının komutanlığına getirilmiştir.

Selman Reis, İbrahim Paşa'ya, Memlüklerin yenilgisinden sonra Cidde'de terk edilmiş durumda bulunan donanmanın yeniden güçlendirilmesi ve Kızıldeniz'de denetimin sağlanması gerektiğini anlatır. Onun ifadelerine göre Yemen, o tarihlerde "Efendisi olmayan bir ülke, boş bir eyalet" görünümündedir.

Yemen ve Portekiz rekabeti

Bu arada Portekizliler, Safevî hükümdarı Şah Tahmasb ile temas kurarak, Osmanlı Devleti'ne karşı ortak hareket etmenin yollarını aramaktadır. Hızla harekete geçen İbrahim Paşa, Selman Reis'i desteklemek amacıyla yaklaşık dört bin gönüllü piyade toplayarak Hayreddin el-Rûmî komutasında bir askerî birlik oluşturur. Kısa süre içinde Yemen'de yönetimi ele geçiren bu güç karşısında Portekizliler, Goa'daki kalelerine çekilmeyi tercih ederler.

İki yıla yakın süre Mısır'da kalan İbrahim Paşa, yerine Hadım Süleyman Paşa'yı vali tayin ederek Mısır'dan ayrılır. Daha sonraki yıllarda Sokullu Mehmed Paşa da gerek kanal projelerine gerekse Hint Okyanusu'ndaki Osmanlı faaliyetlerine güçlü destek verir. Ancak onun ölümünün ardından bu siyasetten vazgeçilir ve bölge büyük ölçüde kendi kaderine terk edilir.

Bu konularda bilgi sahibi olmak isteyenlere ve "Somali'de ne işimiz var" sorusuna tarihî bir cevap arayanlara Giancarlo Casale'nin kitabını okumalarını tavsiye ederim.

Sevakin ve Osmanlı mirası