Haliç kıyısında yüzyıllara tanıklık eden Aynalıkavak Sarayı, Osmanlı saray yaşamının ve Türk sivil mimarisinin günümüze ulaşan nadir örneklerinden biridir. Adının kökenine ilişkin tarihî belgeler ve gravürler, bu görkemli yapının az bilinen geçmişine ışık tutarken, Aynalıkavak'ın yalnızca korunması değil, kültürel etkinliklerle yaşatılması gereken değerli bir miras olduğunu da hatırlatıyor...

Hasköy'den Kasımpaşa'ya doğru uzanan yolun tepe noktasının sağında, büyük bir bahçe içinde, sivil mimarimizin en güzel örneklerinden biri olan ve "Aynalıkavak Kasrı" adıyla anılan bir yapı vardır. Kavak boyu aynaları nedeniyle bu isimle anıldığı söylenen kasırdaki aynaları kim görmüştür de bu yapının adı hemen her yerde "Aynalıkavak Kasrı" olarak belirtilir

18 Kasım 1639 ile 1 Şubat 1641 tarihleri arasında İstanbul'da bulunan Clausier du Loir, bu kasırdan şöyle söz etmektedir: "Limanın diğer tarafına geçmek için denize dökülmeden önce çok güzel bir çayırı sulayan küçük bir dereyi geçmek gerekir. Buradan sonra ilk karşılaşılan şey limanın kıyısında padişahın hoşça vakit geçirmek için yaptırdığı evdir. Bu eve Ayne Seray yani Aynaların Sarayı denilmektedir. Zira bulunduğu yerden duvarları tıpkı bir aynanın camı gibi görünmektedir. Sarayın duvarları büyük değildir ve bahçesinde, tepenin eteklerine dikilmiş çam ve servilerden başka ağaç yoktur."

Dikkat edilirse Loir, yapının içinden değil, dış görünümünden söz etmektedir. Kasrın büyük pencerelerine yansıyan Haliç manzarasının yazarı etkilediği anlaşılmaktadır.

Tersane Bahçesi'nin ilk dönemleri

Daha sonraları "Tersane Bahçesi" adıyla anılacak olan bu bahçenin ilk olarak Fatih Sultan Mehmed döneminde (1451-1481) düzenlendiği ileri sürülmektedir. Evliya Çelebi, söz konusu bahçenin "Önceleri kefere asrında krallara mahsus bahçe imiş" ifadesiyle Osmanlı öncesinde de saraya ait olduğunu belirtir.

Fatih Sultan Mehmed döneminde, tersanenin oluşum süreci içinde, bu bahçenin de düzenlendiğini; turfanda sebzelerin yanı sıra limon, turunç, nar, üzüm, şeftali ve kayısı gibi meyve ağaçlarının dikildiğini; avlu, hamam, köşkler, çeşitli odalar, sofalar, havuz ve şadırvanlar yapıldığını belirtir.

Evliya Çelebi, bu bahçenin önündeki denizde bulunan istiridye yataklarından ve buradaki istiridyelerin kalitesinden övgüyle söz eder. Fatih Sultan Mehmed ve saray ahalisinin çoğunlukla Okmeydanı'na yaptıkları ziyaretler sırasında bindikleri atların bu bahçedeki ahırlarda muhafaza edildiği de bilinmektedir.

Sultan I. Ahmed ve ilk kasrın inşası

Tersane Bahçesi ile ilgili erişebildiğimiz en eski kayıt, Naîmâ Efendi'nin bir notudur. 1613 yılı olayları arasında, Sultan I. Ahmed'in (1603-1617) Edirne'de ikamet ettiği dönemde Tersane Bahçesi'ne bir Kasr-ı Âli inşa edilmesini emrettiği yazılıdır. Çevresindeki yapılarla birlikte tam teşekküllü bir kasır yapılmasının istendiği, bu yapının kısa süre içinde inşa edildiği ve padişahın Edirne dönüşünde bir süre burada kaldığı belirtilmektedir.

Sultan III. Ahmed dönemi ve 1720 şenlikleri

Tersane Bahçesi'nin esas önem kazandığı dönem, Sultan III. Ahmed'in (1703-1730) saltanat yıllarıdır. 1718 Pasarofça Antlaşması'nın ardından imparatorluğun uzunca bir barış dönemi yaşadığı yıllarda, İstanbul'un çeşitli bölgelerinde yeni kasır ve köşklerin yapılmasının yanı sıra Tersane Bahçesi'nin de sık sık kullanıldığı anlaşılmaktadır.

Özellikle Sultan III. Ahmed'in Süleyman, Mehmed, Mustafa ve Bayezid isimli dört şehzadesi ile Sadrazam İbrahim Paşa'nın oğlu Mehmed Bey'in 11 Zilkade 1132 / 14 Eylül 1720 tarihinde başlayıp bir ayı aşkın süre devam eden sünnet düğünleri sırasında, Okmeydanı'nın yanı sıra Tersane Kasrı ve çevresindeki yapıların yoğun olarak kullanıldığı gerek yazılı kaynaklardan gerekse görsel belgelerden anlaşılmaktadır.

Sünnet düğününün dördüncü günü düzenlenen şenliklerle ilgili ilginç bir açıklama bulunmaktadır: "Padişah Hazretleri Tersane Sahilsarayı'nın ana giriş kapısında yüceliğin, zemini güllerle bezeli otağı süsledi; talih ve mutluluğun, eşiği gökçe ulu büyük obasını aydınlattı; eli deryaca açık Sadrazam da Aynalıkavak önünde demirlemiş olan Kapudane kalyonunun, revakları süslenmiş çardağında uğurlu vücutlarıyla iri bir inci tanesinin sedefte tek başına duruş gibi oturduklarında..."

Cornelius Loos'un çizimlerinde Tersane Sarayı

1710-1711 yılları arasında İstanbul'da bulunan İsveçli ressam ve yazar Cornelius Loos, "Tersane Sarayı" adıyla andığı yapıların üç iç mekân görünüşü ile hamamını günümüze taşıyan dört resim yapar. Bu resimlerden ikisi "Yalı Köşkü", biri ise "Üst Köşk" olarak tanımladığı yapılara aittir. Her üç resimde de yapıların iç mekânlarında herhangi bir aynaya rastlanmamaktadır.

Günümüze ulaşan hemen her belgede "Tersane Kasrı" veya "Tersane Sarayı" olarak belirtilen bu yapı, nasıl olur da daha sonraki dönemlerde "Aynalıkavak Kasrı" adıyla anılmaya başlanır Gerek "Surnâme-i Vehbî"de gerekse Gazneli Mahmûd Mecmuası'nda yer alan birer görüntü dikkat çekicidir. Bölgedeki iskelenin hemen sağında, üzerinde ayna bulunan bir ağaç görülmektedir. Bu ağaç, 1685 tarihli Gazneli Mahmûd Mecmuası'nda üzerindeki aynayla birlikte "Aynalı Kavak" olarak belirtilir.