1937 tarihli bir okul rehberi, erken Cumhuriyet döneminde İstanbul'daki eğitim dünyasının genişliğini gösterirken, aradan geçen yıllara rağmen bugün eğitimde ne kadar ilerlediğimiz sorusunu da ister istemez düşündürüyor...

Zaman zaman rastladığım bazı kitaplarda, ilk ve orta dereceli resmî veya özel okulların bir dönem Kültür Bakanlığı'na bağlı olduklarını okurum. Örneğin, 1937 yılında İstanbul'da yayımlanan "1937 İstanbul Okulları Kılavuzu" adlı kitapta, "İstanbul ili içerisinde Kültür Bakanlığına ve İlbaylığa bağlı olan orta ve ilk dereceli resmî ve hususî bütün okulların mercii İstanbul Kültür Direktörlüğüdür" yazmaktadır (s. 5). Merak edip araştırdım.

1 Mart 1935-1 Kasım 1937 tarihleri arasında VII. İnönü Hükûmeti görevdedir. Bu süre zarfında iki bakan, Zeynel Abidin Özden ve Saffet Arıkan, görev yaparlar. Hükûmet listesinde Maarif Vekili olarak yer aldıkları belirtilmektedir. 1 Kasım 1937-11 Kasım 1938 tarihleri arasında ise I. Bayar Hükûmeti iş başındadır ve Maarif Vekili olarak Saffet Arıkan görev yapmıştır. Hükûmet listelerinde Maarif Vekili olarak belirtilmesine karşılık, o dönemde basılan kitaplarda eğitim işleriyle ilgili bakanlık olarak "Kültür Bakanlığı" adı yer almaktadır. 1937 yılında yayımlanan bir derginin adı olarak da "Kültür Bakanlığı" kullanılmaktadır.

Yayınlar dışında hemen hiçbir yerde adı geçmeyen bu bakanlık nedir, nasıl kurulmuştur, ne kadar süre adı bu şekilde ifade edilmiştir Herhangi bir bilgi bulamadım. Bir dostum, kesin olmamakla birlikte, Maarif Vekâleti'nin isminin 1935 yılında "Kültür Bakanlığı" olarak değiştirildiğini, Hasan Âli Yücel'in 28 Aralık 1938 günü başlayan bakanlığı sırasında "Maarif Vekâleti" adının yeniden kullanılmaya başladığını düşündüğünü söyledi.

Bir eğitim tablosu

İstanbul Kültür Direktörlüğü'nün yayımladığı kılavuz 144 sayfadan oluşmaktadır. Bu kılavuza göre İstanbul ilinde, 523'ü ilkokul olmak üzere toplam 609 okul bulunmaktadır. Bu okulların 11'i sanat okulu, 35'i ortaokul, 2'si öğretmen okulu, 38'i ise lisedir.

35 ortaokulun 20'si resmî, 1'i özel, 6'sı azınlık, 8'i ise yabancı okuldur. 38 lisenin ise 11'i resmî, 7'si özel, 8'i azınlık, 12'si yabancı okul olup ayrıca 3 askerî lise bulunmaktadır.

1935 yılı nüfus sayımına göre İstanbul ili nüfusu 883 bin 599 olarak belirtilmektedir. Bu nüfusun 758 bin 488'i merkezde, 125 bin 111'i ise kırsal alanda yaşamaktadır. 1940 yılı nüfusu ise 991 bin 237 (815 bin 638'i merkezde / 175 bin 599'u kırsal alanda) olarak belirtilmektedir.

1937 yılında İstanbul ili 16 ilçeden (Yalova dâhil) oluşmaktadır. Bu ilçelerden Eminönü'nde 3, Fatih'te 2, Beyoğlu'nda 1, Beşiktaş'ta 2, Kadıköy'de 1, Üsküdar'da 2 olmak üzere toplam 11 resmî lise bulunmaktadır. Biri Fatih Çapa'da, diğeri ise Çamlıca'da eğitim veren iki öğretmen lisesi; Millî Savunma Bakanlığı'na bağlı, biri Topkapı Maltepesi'nde, diğeri Çengelköy'de bulunan iki kara askerî lisesi ile Heybeliada'da Deniz Lisesi bulunmaktadır.

İstanbul'daki liseler

Özel liseler ise Çarşamba'da Darüşşafaka Lisesi, Saraçhane'de Hayriye Lisesi, Şehzadebaşı'nda İstiklâl Lisesi, Cağaloğlu'nda Yüce Ülkü Lisesi, Arnavutköy'de Boğaziçi Lisesi, Nişantaşı'nda Işık Lisesi ve Şişli Terakki Lisesi olarak belirtilmiştir.

Bezazyan Ermeni Lisesi, Getronagan Lisesi ve Pangaltı Mıhitaryan Lisesi olmak üzere 3 Ermeni; 1 Musevi; Fener Rum Lisesi, Yuvakimyon Rum Kız Lisesi, Zapyon Kız Lisesi, Zoğrafyon Erkek Lisesi olmak üzere 4 Rum lisesi; 3 Amerikan lisesi, 1 Alman lisesi, 1 Avusturya lisesi, 5 Fransız lisesi, 1 İngiliz lisesi, 1 İtalyan lisesi olmak üzere toplam 12 yabancı dilde eğitim veren lise bulunmaktadır.

Bu döküme göre toplam lise sayısı, askerî liseler dâhil 41'e ulaşmaktadır. Bu durumda 16 ilçenin 9'unda lise seviyesinde eğitim veren okul bulunmamaktadır.

Orta dereceli meslek ve sanat okulları

Kitabın ilginç bölümlerinden biri orta dereceli sanat okulları bölümüdür. Bu bölümde yer alan okullar dört bölüm hâlindedir: Kız Sanat Enstitüleri, Kız ve Erkek Akşam Sanat Okulları, Bölge Erkek Sanat Okulu, Erkek Terzilik Okulu.

Kadıköy, Üsküdar ve Çapa'da olmak üzere üç Kız Sanat Enstitüsü bulunmaktadır. Kız Sanat Enstitüsü'nü bitiren kişiler atölye açarak bağımsız çalışabilirler, Dikiş Yurdu açabilirler, liseye ve Güzel Sanatlar Akademisi Tezyinî Şubesi'ne girebilirler.

Beyoğlu, Eminönü, Kadıköy ve Üsküdar ilçelerinde beş Akşam Kız Sanat Okulu bulunmaktadır. Bu okullara girebilmek için ilkokul diploması şarttır. Sultanahmet'te biri Erkek Bölge Sanat Okulu, diğeri Akşam Erkek Sanat Okulu olmak üzere iki eğitim kurumu daha bulunmaktadır. İstanbul Erkek Terzilik Okulu, kız erkek müşterek eğitim yapan ve eğitim süresi dört yıl olan bir okuldur.

Meslek okulları

Kültür Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren bu okulların yanı sıra, Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı'na bağlı olarak çalışan iki okul daha bulunmaktadır: Küçük Sağlık İşyarları (Görevlileri) Okulu ile Hasta Bakıcı Okulu. Ortaokul mezunlarının kabul edildiği bu okullardan Küçük Sağlık İşyarları Okulu'nun eğitim süresi iki yıl, Hasta Bakıcı Okulu'nun ise üç yıldır.

Bayındırlık Bakanlığı'na bağlı bir diğer okul ise Bayındırlık Fen Okulu'dur. Eğitim süresi üç yıl olan bu okulu bitirenler lise mezunu haklarına sahip olmaktadır. Günümüzdeki İstanbul Teknik Üniversitesi'nin temelini teşkil eden ve lise mezunlarını kabul eden Yüksek Mühendis Mektebi'nin eğitim süresi altı yıldır. Ekonomi Bakanlığı'na bağlı ve ortaokul mezunlarını kabul eden Yüksek Deniz Ticaret Okulu'nun eğitim süresi, üçü lise, ikisi yüksek olmak üzere beş yıldır. Bu okulun yüksek kısmından mezun olanlar yüksek tahsil görmüş sayılmaktadır.