Vesayetten kurtulmak ne zormuş

Vesayet, en genel anlamıyla, kendi işlerini gerektiği gibi yürütemeyen veya hukuken korunmaya ihtiyaç duyan bir kişinin hak ve menfaatlerinin başkası tarafından gözetilmesini ifade ediyor.

Dayandığı düşünce basit: Kendi iradesini ve haklarını kullanma yeterliliğine henüz ulaşmamış kişinin korunması gerekiyor.

Şimdi bu mekanizmayı toplum ölçeğine taşıyın.

Toplumu, korunması ve yönlendirilmesi gereken bir çocuk yerine koyan bazı bürokratlar kendilerini "vasi" gibi görürse ne olur

"Bürokratik vesayet" olur.

Bu durum ülkemizde yaşandı.

Önemli makamlardaki bürokratlar, devlet işlerini yürütüp seçilmiş iradenin kararlarını uygulayan görevliler olmakla yetinmeyerek kendilerini toplumun ve siyasal iktidarın üzerinde bir otorite olarak konumlandırdılar. Toplumun iradesini denetlemeyi, yönlendirmeyi, hatta onun adına karar vermeyi kendilerine hak gördüler.

Bürokratik vesayet, yalnızca güç hırsıyla nüfuz alanlarını genişletmek isteyen bürokratların dayattığı bir düzen değildi; toplumda da karşılık buluyordu.

Kurumsallaşmanın zayıf, demokratik geleneklerin yeterince yerleşmemiş, toplumsal ve siyasal istikrarsızlıkların yaygın olduğu ülkemizde devletin devamlılığını ve düzeni koruyacak bir vasiye ihtiyaç duyulduğuna inananlar az değildi. Darbeler sonrasında hazırlanan anayasal düzenlemelerin halk oylamalarında yüksek oranlarla kabul edilmesi de bu vesayetçi devlet anlayışının toplumsal meşruiyet kazanabildiğini gösteriyordu. 1961 Anayasası %61,7, 1982 Anayasası ise (hür şartlarda oylanmadığı için tam anlamıyla bir rıza sayılmasa da) %91,37 oranında destek bulmuştu.

Ama bürokratlar melek değillerdi.

Sahip oldukları bilgi, tecrübe ve kurumsal hafızayı sadece kamu hizmetini geliştirmek için değil, siyasal irade üzerinde otorite kurmak için de kullandılar. Uzmanlık ve denetim işlevleri için kendilerine tanınan ayrıcalıkları suistimal ettiler.

Özellikle 12 Eylül darbesinden sonra yaşanan adaletsizlikler, zulümler ve yolsuzluklar, askerî-bürokratik tahakküme karşı giderek büyüyen bir tepki doğurdu.

Demokrasi bu değildi. Eşit haklara sahip bireyler kendi hayatları ve ortak gelecekleri hakkında özgürce karar verebilmeli, hiç kimse toplum adına daha doğru karar vereceği iddiasıyla halkın iradesine ambargo koyamamalıydı.

Bürokratik vesayet düzenini geriletmek için zorlu bir mücadele verdik.

Ne var ki vesayetin geriletilmesi, iktidarın kaynağını değiştirse de kullanım biçimini kendiliğinden demokratikleştirmedi.

Seçilmiş olmak, hiç kimseye hukukun ve temel hakların üzerinde bir yönetme yetkisi vermez diyemedik.

Vesayeti reddetmekte haklıydık, ancak kendi kendimizi yönetebileceğimiz bir düzen kurmayı başaramadık.