Kurumsallaşma çalışmalarında karşılaşılan güçlükler sıralanırken genellikle kurucu liderin tutumu üzerinde durulur. Kurucunun yetki devretmek istememesi, kararları tek başına alma alışkanlığı ve kontrolü kaybetme endişesi sıkça gündeme gelir. Buna karşılık yeni kuşaklardan kaynaklanabilecek güçlükler üzerinde daha az durulur.

Oysa aile şirketlerinde kurumsallaşmanın önündeki engelleri yalnızca kurucunun davranışlarıyla açıklamak, sorunun önemli bir bölümünü gözden kaçırabilir. Yeni kuşak aile üyeleri de kurumsallaşmanın destekçisi, pasif izleyicisi veya engelleyicisi olabilir.

Üstelik yeni kuşakların engelleyici tutumları her zaman kurumsallaşmaya karşı olmalarından kaynaklanmaz. Bazıları kurumsallaşmayı ister, ancak bunun kendi yetkilerini, aile içindeki konumlarını, ekonomik çıkarlarını veya alıştıkları çalışma biçimini değiştirmesini istemez. Bazıları şirkette çalışmadığı hâlde hissedarlık hakları ve beklentileri üzerinden süreci etkileyebilir. Bazıları ise kurumsallaşmayı desteklediği hâlde aile içi çatışmalar, kardeşler arası rekabet veya belirsiz yönetim yapısı nedeniyle katkı sağlayamaz.

Yeni kuşakların tutumlarından kaynaklanan güçlükler

Yeni kuşaklardan kaynaklanan güçlükler; şirkette çalışma durumuna, iş deneyimine, hissedarlık konumuna ve aile içindeki ilişkilere göre farklılaşır.

En önemli sorunlardan biri, aile üyeliği, hissedarlık ve yöneticilik rollerinin birbirine karıştırılmasıdır. Oysa kurumsallaşmanın temel amaçlarından biri, bu rollerin sınırlarını belirlemek ve aralarındaki ilişkileri kurallara bağlamaktır. Aile üyesi olmak, hissedar olmak ve yönetici olmak farklı hak ve sorumluluklar doğurur. Bu ayrımın yapılmadığı şirketlerde aile içindeki konum, yönetsel yetkinliğin önüne geçebilir; hissedarlar günlük yönetime müdahale edebilir veya aile içindeki hiyerarşi işletmenin kararlarına yansıyabilir.

Bir diğer önemli sorun, adalet ve hakkaniyet algısındaki farklılıklardır. Aile üyeleri eşitliğe önem verdiklerini söyleyebilir; ancak eşitliği farklı biçimlerde yorumlayabilirler. Kimi eşit hissedarlığı eşit yönetim yetkisi olarak görebilir, kimi şirkette daha fazla çalışan kişinin daha fazla söz sahibi olması gerektiğini düşünebilir. Hissedarlık haklarının, ücretlerin, görevlerin ve yönetim yetkilerinin hangi ölçütlere göre belirleneceği önceden kararlaştırılmazsa, her karar yeni bir adalet tartışmasına dönüşebilir.

Aile şirketinin geleceğine ilişkin farklı beklentiler de güçlük doğurur. Yeni kuşakların tamamı aile şirketinde çalışmak veya yönetici olmak istemeyebilir. Bazıları farklı bir meslek, girişimcilik, yurt dışında yaşama ya da daha bağımsız bir kariyer tercih edebilir. Bu durum kendi başına bir engel değildir. Sorun, aile şirketinde çalışmanın bir ailevi yükümlülük gibi görülmesi veya çalışmak istemeyen kişinin beklentilerinin açıkça konuşulmamasıdır.

Şirkette aktif olarak çalışan aile üyeleriyle ilgili güçlükler

Şirkette çalışan yeni kuşak aile üyeleri açısından karşılaşılan başlıca güçlüklerden biri, aile içi sorunların iş ortamına taşınmasıdır. Aile içinde çözülemeyen anlaşmazlıklar, iş yerinde taraf tutma, iletişim sorunları ve karar süreçlerinde çatışma olarak ortaya çıkabilir.

Uzun süredir şirkette çalışan aile üyeleri, kurumsallaşmayla birlikte yetki ve etkilerinin azalacağından endişe edebilir. Yeni kuşakların şirkete katılması, mevcut aile üyeleri arasında rekabet duygusunu da tetikleyebilir. Bu durum özellikle görev ve yetkilerin, terfi koşullarının ve gelecekteki yönetim yapısının belirsiz olduğu şirketlerde daha fazla soruna yol açabilir.

Kurumsallaşmanın getirdiği raporlama, performans ölçümü ve hesap verebilirlik uygulamaları da bazı aile üyelerini rahatsız edebilir. Daha önce kişisel değerlendirmelerle yürütülen işlerin sonuçları ölçülmeye ve raporlanmaya başladığında, yöneticiler alışık olmadıkları bir denetimle karşılaşabilirler. Oysa hesap verebilirlik, yalnızca profesyonel çalışanlardan değil, görev üstlenen aile üyelerinden de beklenmelidir.

Yeni sistemlerin ve prosedürlerin iş yükünü artıracağı düşüncesi de değişime karşı direnci besleyebilir.

Bazı aile üyeleri, yeni kuşakların veya profesyonel yöneticilerin şirkete katılmasıyla kendi konumlarının zayıflayacağını düşünebilir.

Bir başka sorun, kuralların herkesi bağlaması ilkesinin benimsenmemesidir. Bazı aile üyeleri, kurumsallaşmayı çalışanların uyması gereken kuralların artırılması olarak görebilir; kendilerinin ise aileden gelmeleri veya şirketteki konumları sebebiyle istisna tutulmaları gerektiğini düşünebilir. Oysa kuralların yalnızca diğer çalışanlara uygulanması, kurumsallaşmanın özünü zedeler.

Son olarak, aile üyesi olmayı yöneticilik için yeterli görmek de önemli bir engeldir. Gerekli bilgi, deneyim ve yetkinliklere sahip olmadığı hâlde üst düzey görev bekleyen aile üyeleri, liyakate dayalı atamaları ve profesyonel yönetimi zorlaştırabilir. Aile üyelerinin şirkette görev alması elbette mümkündür; ancak görevlerin gerektirdiği yeterlilik ve sorumluluklar herkes için geçerli olmalıdır.

Şirkette çalışmayan aile üyeleriyle ilgili güçlükler

Şirkette aktif görev almayan aile üyeleri de kurumsallaşma sürecini etkileyebilir. Bu kişiler şirketin günlük işleyişi, finansal durumu veya operasyonel sorunları hakkında yeterli bilgiye sahip olmayabilir. Buna rağmen yatırım kararları, kâr dağıtımı, borçlanma, profesyonel yönetici atanması veya şirketin satılması gibi konularda güçlü beklentiler taşıyabilirler.

Şirketin finansal imkânları ve uzun vadeli ihtiyaçları dikkate alınmadan yüksek kâr payı veya kişisel menfaat beklentisine girilmesi de soruna yol açar. Örneğin şirketin büyümek için yatırım yapması gerekirken bazı hissedarlar daha fazla kâr dağıtımı isteyebilir. Burada taraflardan birini peşinen haklı veya haksız saymak yerine, kararların şirketin mali durumu, yatırım ihtiyaçları ve ortakların hakları çerçevesinde alınmasını sağlamak gerekir.

Bu sebeple şirkette çalışmayan aile üyelerinin bilgi alma ve hissedarlık hakları korunurken günlük yönetimin hangi yetki ve sorumluluklarla yürütüleceği de açıkça belirlenmelidir.

Güçlükler aşılabilir mi

Kurumsallaşma, mevcut alışkanlıkların ve iş yapma biçimlerinin değişmesini gerektirir. Bu değişim bazı kişilerde belirsizlik, kontrol kaybı veya ek iş yükü endişesi doğurabilir. Ancak değişime karşı direnç, her insanın aynı şekilde davrandığı veya her itirazın kötü niyetten kaynaklandığı anlamına gelmez.