Osmanlı'da insan yetiştirmek yalnızca eğitim kurumlarının üstlendiği bir görev değildi. Medreselerin, mekteplerin ve devletin resmî eğitim yapılarının yanında, yetenekli insanların belirli kişilerin himayesine girerek yetiştirildiği, istihdam garantili meslek edindiği ve devletin önemli makamlarına yükselebildiği başka bir sistem de bulunuyordu. Hane-himaye ve intisap ilişkileri üzerinden işleyen bu sistem, ilk bakışta geleneksel bir eğitim ve yetiştirme yöntemi gibi görünse de çok daha kapsamlı işlevler üstleniyordu. Bir taraftan devletin ihtiyaç duyduğu insan kaynağının yetiştirilmesini sağlıyor, diğer taraftan toplumsal hareketliliğe imkân veriyor, aynı zamanda elitlerin kendi nüfuzlarını korumalarına ve yeniden üretmelerine hizmet ediyordu. Dolayısıyla burada yalnızca bir insan yetiştirme geleneği değil, devletin, elitlerin ve yetiştirilen insanların farklı biçimlerde yararlandığı bir güç ilişkileri düzeni söz konusuydu.

Merhum A. Halûk Dursun'un 1996 yılında Kubbealtı Akademi Mecmuası'nda yayımlanan "19. Yüzyılda Adam Yetiştirmede Hânegî-Himaye Usûlü" başlıklı makalesi, bu sistemin işleyişini anlamak açısından oldukça önemli örnekler sunmaktadır. Dursun'un anlattığı hane-himaye sisteminde yetenekli gençler devlet adamlarının, âlimlerin ve nüfuz sahibi kişilerin himayesine giriyor; onların konaklarında yetişiyor, bilgi ve tecrübelerinden yararlanıyor, sosyal çevrelerine katılıyor ve zaman içerisinde önemli görevlere getirilebiliyorlardı. Burada hane yalnızca barınılan veya eğitim alınan bir mekân değildi. Aynı zamanda toplumsal ilişkilerin kurulduğu, devlet yönetiminin öğrenildiği, yeteneklerin keşfedildiği ve geleceğin yönetici kadrolarının yetiştirildiği bir merkezdi.

Bu sistemin işleyişinde intisap ilişkileri özel bir yere sahipti. İntisap, bir kişinin nüfuz sahibi bir şahsın çevresine katılması, onun himayesinden yararlanması ve zaman içerisinde o çevrenin bir parçası hâline gelmesi anlamına geliyordu. Ancak bu ilişki yalnızca bir kişinin diğerinden yardım görmesiyle sınırlı değildi. Himaye edilen kişi bilgi, tecrübe, toplumsal itibar ve mesleki yükselme imkânı kazanırken, himaye eden kişi de kendisine bağlılık duyan, yetiştirdiği ve güvenebildiği insanlardan oluşan bir çevre oluşturuyordu. Böylece intisap, bireysel yükselmenin yanında siyasal ve bürokratik nüfuzun yeniden üretilmesine de imkân sağlıyordu. Hane-himaye insan yetiştirmenin, intisap ise yetiştirilen insanları kalıcı ilişki ağlarına bağlamanın önemli mekanizmalarından biri olarak işlev görebiliyordu.

Dursun'un makalesinde Koca Hüsrev Paşa örneği bu mekanizmayı oldukça somut biçimde göstermektedir. Hüsrev Paşa, himayesine aldığı gençleri özel olarak yetiştirmiş, bazılarını Avrupa'ya eğitime göndermiş ve daha sonra devletin yüksek makamlarına yerleştirmiştir. Dursun, Hüsrev Paşa'nın yetiştirdiği bu kadrolar aracılığıyla ordu ve devlet yönetimi üzerindeki nüfuzunu artırmaya çalıştığını da belirtmektedir. Benzer biçimde Mustafa Reşit Paşa'nın yetiştirdiği Ali ve Fuad Paşalar gibi devlet adamları, aynı zamanda kendi çevrelerinde yeni kadrolar yetiştirerek bu geleneği sürdürmüşlerdir. Böylece bir kişinin himayesinde yetişen insanlar zaman içerisinde başkalarının hamisi hâline gelebilmiş, güç ve nüfuz ilişkileri yeni kuşaklara aktarılabilmiştir.

Burada üzerinde durulması gereken önemli bir husus, sistemin yalnızca elitler açısından değil, devlet açısından da işlevsel olmasıdır. Devlet, ihtiyaç duyduğu insan kaynağının yetiştirilmesinde hane-himaye sisteminden yararlanabiliyor, eğitim ve yetiştirme maliyetlerinin bir bölümünü doğrudan üstlenmek zorunda kalmıyordu. Üstelik devlet görevlerine getirilecek kişiler çoğu zaman daha önce belirli bir çevrede yetişmiş, yetenekleri gözlemlenmiş, tecrübeleri sınanmış ve nüfuz sahibi kişiler tarafından referans verilmiş insanlardan oluşuyordu. Böylece devlet açısından yetiştirme ve seçme maliyetleri azalırken, güvenilir insan kaynağına erişim kolaylaşabiliyordu. Elbette bu durum her zaman liyakatin güvence altına alındığı anlamına gelmiyordu.

Elitler açısından bakıldığında ise sistem daha farklı bir avantaj sunuyordu. Bir devlet adamının nüfuzu yalnızca sahip olduğu makamdan kaynaklanmıyordu. Yetiştirdiği, önemli görevlere yerleştirdiği ve kendisiyle ilişkilerini sürdüren insanların sayısı ve konumları da onun gücünü belirliyordu. Dolayısıyla insan yetiştirmek, yalnızca topluma ve devlete hizmet etmek değil, aynı zamanda geleceğe yönelik bir nüfuz yatırımıydı. Bir paşanın yetiştirdiği kişiler sadrazam, nazır, vali veya üst düzey bürokrat olduklarında, onun oluşturduğu güç ağı da genişleyebiliyordu. Böylece makam geçici olsa bile yetiştirilen kadrolar üzerinden nüfuzun devam etmesi mümkün hâle geliyordu.

Bu mekanizma, Selim Argun'un Elit Yapılanmalar ve Güç Ağları adlı çalışmasında vakıflar üzerinden ortaya koyduğu elitlerin kendilerini yeniden üretme biçimleriyle birlikte düşünüldüğünde daha da anlam kazanmaktadır. Argun, Osmanlı'da vakıfların belirli elit gruplarının ekonomik kaynaklarını korumalarına, toplumsal statülerini nesiller boyunca sürdürmelerine ve nüfuz ağları oluşturmalarına imkân sağladığını göstermektedir. Hane-himaye ve intisap sistemi ise benzer bir sürekliliği insan yetiştirme ve bürokratik kadrolaşma üzerinden sağlayabiliyordu. Birinde ekonomik sermayenin korunması ve aktarılması, diğerinde yetiştirilen insanlar üzerinden sosyal ve siyasal sermayenin yeniden üretilmesi söz konusuydu. Bu iki mekanizmanın Osmanlı'da birbirinin alternatifi olmaktan ziyade, elitlerin güçlerini korumalarını sağlayan birbirini tamamlayıcı araçlar oldukları görülmektedir.