İslam düşünce sistematiğinde ahlâk yaşamın tamamını kapsayan bir adaletli olma çağrısıdır. Ahlâk ile ilgili kadim düşünce insan nefsinin üç yetiye sahip olduğunu, bu yetilerin adaletinin yetinin ne ifratında ne de tefritinde ortaya çıktığını, tam tersine ortasında gerçekleştiğini ve böylece hikmet, cesaret ve iffet erdemlerinin tezahür ettiğini söylemektedir. Dahası, her bir yeti ekseninde adaletin bu şekilde sağlanması ile dördüncü tümel erdem olarak adalet gerçekleşmektedir. İnsanda ahlâk adaletin tecelli etmesiyle ilgili iken aile ve toplumda iş ve ilişkilerin de odağında adalet vardır. Bir başka deyişle Farabi'nin erdemli şehrinin insanında, ailesinde, devlet yönetimi ve siyasetinde Allah'ın adl ismi tecelli etmektedir. Bu isim böylece erdemli şehri ay-üstü âlemle de ilişkili hale getirmektedir.

Bu bütüncül ahlâk anlayışı dikkate alındığında, günümüzde ahlâk tartışmalarının önemli bir kısmının bu gelenekten uzaklaştığı görülmektedir. Özellikle iki eğilim, ahlâkın mahiyetini dönüştürmekte ve onu fiiller alanından uzaklaştırmaktadır. Bunlardan birincisi, ahlâkın dışarıda daha az bulunmasıyla ilişkili olarak kötülüğün dışarıda aranma yaklaşımında ortaya çıkmaktadır. Bir başka deyişle, sorun dışarıdadır ve bu nedenle dışarısı ıslah edilmelidir. İkincisi ise, bilginin ahlâk yerine ikame edilme yaklaşımıdır. Yani, bilgi (müfredat) ile ahlâkın yaygınlaşacağı beklentisidir. Dolayısıyla, birincisi kötülüğün dışarıda aranmasıyla, ikincisi ise ahlâkın bilgiye indirgenmesiyle ilişkilidir. İki sorunlu yaklaşımın da ortak noktası ahlâkı örtük bir şekilde kişinin kendi fiillerinden uzaklaştırmasıdır. Çünkü birinci yaklaşım sorumluluğu dışarıya aktarırken ikinci yaklaşım bilgiye aktarmaktadır.

Birinci yaklaşımın kadim İslam düşüncesiyle bir irtibatının olmadığı açıktır. Çünkü her insan bizatihi sorumludur ve yukarıda yetileriyle ilgili değinilen adaleti gerçekleştirerek insan-ı kâmil olma yolculuğunda çaba sarf etmesi beklenir. İnsanın dünya hayatı zaten bu mücadelenin yeridir. Bu nedenle her bir insan yaşamında bu imtihanı vermekle yükümlüdür. Müslüman kendisini iyi, kendi dışını kötü olarak kabul etmek şöyle dursun, sürekli kendi halini iyileştirerek çevresine örnek olmanın çabası içerisindedir. Bu nedenle çevresiyle iletişimini konuşmaktan ziyade yaşantısıyla kurar; tutum ve davranışlarında adaleti merkeze alır ve örnekliğini lisan-ı hâl ile ortaya koyar. Adalet tüm ilişkilerde, tavırlarda, kararlarda ve eylemlerde tecelli etmektedir. Gazali'nin vurguladığı gibi adalet fiiller alanında ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla, adaletle ilişkili ahlâk da fiiller alanı ile ilişkilidir. Kısacası, ne ahlâk ne de adalet sadece bir bilgi ve retorik meselesidir, tam tersine bir hâl meselesidir. Lisanı hâl ile lisanı kâl karşılaştırıldığında lisanı hâlin temsiliyeti daha güçlüdür. Bu nedenle lisanı hâl, lisanı kâlden entaktır denir.

İkinci sorunlu yaklaşıma gelince, biraz önce de değindiğimiz gibi ahlâk, bilginin ötesinde fiiller alanı ile ilişkilidir. Hücviri'nin ifade ettiği gibi adalet bir şeyi kendi yerine koymak iken o şeyi mahallinden başka, yani olması gereken yerden başka bir yere koymak zulümdür. Dolayısıyla, her an tezahür eden fiillere yani eylemlere göre adaletin gerçekleşip gerçekleşmediğinden bahsedebiliriz. Elbette, bu çerçevede iyi ve kötünün bilinmesi önemlidir. Ancak, önemli olan bu bilginin eyleme dönüşme kapasitesidir. Bu nedenle klasik gelenekte adalet yalnızca teorik bir ilke değil, her somut fiilde gerçekleşen bir yerindelik ilkesidir.

Aslında bu yaklaşım, eğer bilgi etiketlenirse, kavramlar doğru seçilirse, tarih ve din anlatısı istenen çerçevede sunulursa, hayatın kendiliğinden hizaya geleceği varsayımına dayanmaktadır. Bu, ahlâkı pratikten çekip bilişsel alana hapsetmek demektir. Sorun artık 'nasıl davranıyoruz' dan 'ne öğretiyoruz'a indirgenmektedir. Dolayısıyla, müfredat üzerinden hayatı dönüştürme inancı aslında, bilginin üretim biçimi ile ahlâki-siyasal pratiğin ayrıştırılmasından doğan o temel açmazın eğitim alanındaki tezahürüdür. Aslında oldukça konforlu bir alan da sunmaktadır. Çünkü hayatta her eylemde adaletin tecellisi için çalışma sorumluluğu adaletin öğretilmesine taşınmaktadır. Böylece, adaleti öğretenin adaletli olup olmaması da mesele olmaktan çıkmaktadır.