* Sultan Hamid'i seven ve sevmeyen olduğu gibi, tahttan indirilmesini isteyen ve istemeyen de olmuştur. Ama açıkça ve cesurca karşı çıkan iki kişidir. Biri Fetva Emîni Nuri Efendi, ikincisi Ayan Meclisi'nden Yorgiyadis Efendi...

Meşrutiyete ve İttihatçılara karşı patlak veren 31 Mart ayaklanmasının bastırılmasının ardından, birkaç mebus 27 Nisan 1909 tarihinde Meclis'te toplandı. Ayaklanmayı bastırmak üzere Rumeli'nden gelen Hareket Ordusu Kumandanı Mahmut Şevket Paşa'nın direktifi üzerine Sultan Hamid'i tahtan indirmeyi kararlaştırdılar. Buna dair kanun teklifini Gazi Ahmed Muhtar Paşa verdi. Her darbede olduğu gibi fetva almak, böylece tahttan indirmeyi halka meşru ve haklı göstermek lazımdı. Vazife, Meclis Reis Vekili Talat Bey'e verildi.

"Ördeğini beraber al!"

Mabeyn Başkâtibi Ali Fuad (Türkgeldi) Bey anlatıyor:

Talat Paşa'dan işittiğime göre, hal' günü sabahleyin Şeyhülislam ile Fetva Emîni Nuri Efendi'yi Meclis'e götürmek üzere bizzat evlerine gitmiş. Nuri Efendi fetva vermek şeyhülislâmın işi diye itiraz etmişse de ısrar üzerine gitmeye mecbur olmuş...

Oradan şeyhülislâma geçmiş. Şeyhülislam "Ben hastayım, gidemem" diye mazeret beyan etmiş. "Neniz var" diye sorup "İdrarımı tutamıyorum" deyince "Efendi, iş bu hâle geldikten sonra donuna da işesen ben seni zorla alıp götürürüm; ördeğini de beraber al!" diye tehdit ederek birlikte götürmüştür.

Nuri Efendi, Meclis Reisi'nin odasında, "Ben fetva eminliğinden istifa ettim" dedi. Hamdi Efendi kendisini tehdit edince, "Hal'de şeamet (uğursuzluk) vardır, bunu yapmayın! Rusya muharebesi esnasında (Sultan Abdülâziz'in hal'inden sonra) ben muhacirîn-i islâmiye çocuklarını omuzlarımda taşıdım, omuzlarım çürüdü" demiştir. Bunun üzerine fetvayı Hamdi Efendi yazmıştır. O zaman Maarif Nazırı Abdurrahman Şeref Efendi de böyle anlattı. (Görüp İşittiklerim, 41-43) Ayan Reisi Ahmed Rıza Bey de aynı şekilde anlatıyor. (Anılar, 47-48)

İkisi sarıklı biri sarıksız üç komitacı: Talat Bey ile Hamdi ve Asım Efendi

"Yazıktır, günahtır!"

Fetva metni akıllara ziyandır. Padişah, bazı mühim şer'î meseleleri din kitaplarından çıkarıp attıktan, adı geçen bu kitapları yasaklayıp yaktıktan sonra devlet hazinesini dinen meşru olmayan yollarla israf edip harcamakla; halkı suçsuz yere öldürmeyi, hapsetmeyi ve sürgün etmeyi, ayrıca benzeri zulümleri alışkanlık hâline getirmekle; ardından ıslah olup yemin ettiği hâlde yeminini bozarak Müslümanların hâlini ve işlerini tamamen bozacak büyük bir fitne çıkarmakla ve dahilî harbe yol açmakla itham olunmaktadır. İslam memleketlerinin birçok yerinden kendisini artık padişah olarak tanımadıklarına dair devamlı haberler gelmektedir.

Ruhsatsız, sahte ve bozuk kitapları yaktırması; düşmanlarının pinti diye anmasına sebep olan tutumluluğu suç olmuş, idam cezalarını bile affeden birine katil yaftası takılmıştır. 31 Mart Vakası'nda hiçbir rolünün bulunmadığını İttihatçılar bizzat itiraf etmiştir.

Üstelik usule de uyulmayarak, fetva, yani güya dinin hükmü, Meclis'te oylamaya çıkarılmıştır. Meclis'te sadece Ayan'dan Yorgiyadis Efendi ayağa kalkıp, "Yazıktır! Günahtır!" diye bağırınca, "Alçak, hain, mürteci!" haykırışlarıyla yaka paça Meclis'ten atılmıştır. Müslümanların halifesine Meclis'teki onca Müslümanın değil de, bir Rum'un sahip çıkması ibretliktir!..

Meclis-i Mebusan

Hâlıka isyan olan yerde...

Sultan Hamid'in hal'i sonradan büyük infial uyandırdığı için, kimse bu işi üzerine almak istememiştir. Güya Hamdi Efendi pişman olmuşmuş! Hâlbuki elini tutan yoktu ki, sonradan buna dair bir şey yazamasın. Sonradan tehdit edildikleri yahut Padişah'ı öldürmesinler diye böyle yaptıkları uydurulmuştur.

Medrese ve mekteb-i hukuk mezunu, gazeteci, muallim Raif Ogan (koyu İttihatçı) Rasathane Müdürü Fatin Gökmen'in kendisine, "Onlar böyle yapmakla Sultan Abdülhamid'in hayatını kurtarmak maksadı güttüler. Fetva alınmasaydı İttihatçılar Abdülhamid'i öldüreceklerdi" dediğini naklederek diyor ki:

"Hamdi ve Asım Efendiler benim hocamdır. Yaptıkları sebebiyle tarih huzurunda küçülmüş olduklarına üzülüyorum! İslâm ve Osmanlı tarihinde zulmü adalet, haksızlığı hak gösteren fetvalar çoktur; fakat içlerinde Sultan Abdülhamid'in hal'i mucip sebepleri olarak gösterilen yalanları bir tezvir ve iftira şaheseri olarak toplamışı yoktur.

Hiçbir mecburiyet, böyle bir iftira ve müzevirlik vesikasını yazmanın mesuliyetini kaldırılamaz. Din âlimleri, hâlıka isyanda mahluka itaat olunamayacağını herkesten evvel bilmelidir. Bu fetva, yazan ve şeklini bulana kadar, kitaba uydurup imza ettiren için, hatta ilmiye tarihimiz için silinmez bir leke olarak kalacaktır.

Başında sarık, sırtında ilim kisvesi taşımış ve âlim diye tanıtılmış ne kadar geçmiş, bugünkü ve gelecekteki din adamı varsa böyle bir fetvanın din ve şeriat adamları elinden çıkmış bulunmasından meslekleri hesabına üzgünlük ve utanç duyacaklarına şüphe yoktur." (Sebilürreşad, 1956/X/30)

Sultan Hamid'e sahip çıkan iki kişi

Çevir kazı!

Mithat Sertoğlu, bir yazısında Lozan heyetinde yer alan hukukçu Seniyyüddin Başak'tan naklediyor (Hayat Tarih Mecmuası, 1973/3). Asım Efendi, sayfiye komşusu Seniyyüddin Başak'a demiş ki: "Abdülhamid'in hal'i için fetvayı, Elmalılı Küçük Hamdi Efendi kaleme aldı. Meclis'e davet edilen Fetva Emini Hacı Nuri Efendi, bunu okuyunca imzadan kaçındı. Sebebi sorulunca da fetvada isnat edilen suçların Abdülhamid tarafından işlendiği kanaatinde bulunmadığını söyledi. Baktım, olacak gibi değil, yerimden kalkıp Hacı Nuri Efendi'nin kulağına bir şeyler söyledim, bunun üzerine fetvayı hemen imzaladı."

Âsım Efendi kulağına ne fısıldadığını söylememiş, o da terbiye icabı sormamış. Âsım Efendi vefat ettikten sonra, Mısır'a giden biriyle, Şeyhülislâm Mustafa Sabri Efendi'den sormuş. Asım Efendi demişmiş ki: "Ortalık ayakta. Abdülhamid'in hal'inden başka çare kalmamıştır. Bunun için fetvayı imzala. Çünkü hal' edemezlerse öldürürler ve sen bunu imzalamamakla ölümüne sebep olmuş olursun." Bunun üzerine Hacı Nuri Efendi bir an yüzüne bakmış, kani olup imzalamış. (Hayat Tarih Mecmuası, 1973/3)