Şiir düşüncenin neresinde başlar, felsefenin neresinde biter

Yoksa şiirle felsefe, insanın varlığı ve hakikati anlama çabasının farklı dillerde gerçekleşen iki ayrı tezahürü müdür

Turan Koç Hoca'nın şiirlerini, felsefe çalışmalarını, tasavvuf ve sanatadair teliflerini ve büyüklerimizin eserlerinden yaptığı tercümeleribirlikte düşündüğümde, onun ilmî ve edebî şahsiyetini anlamak bakımından bu soruların önemli olduğunu görüyorum.

Turan Hoca'nın şiirle tanışma hikâyesi de bu anlayışa uygun bir başlangıcı gösteriyor. Çocukluğunda duyumlarıyla ve el yordamıyla şiirle buluşan Turan Hoca, imam hatip yıllarında divan şiiriyle karşılaşır. Ankara'da Nuri Pakdil'in mahfili, onun için ayrı bir mektep olur. Çünkü orada yalnız şiir ve edebiyat konuşulmaz. Birlikte yaşamanın, düşünmenin, yazmanın ve birbirinden öğrenmenin de terbiyesi kazanılır.

Bundan olsa gerek, Turan Hoca sohbet kelimesini açıklarken mülâzemeti, yani sürekli birlikteliği hatırlatır. Çünkü bazı bilgiler kitaplardan öğrenilir; bazı duyarlılıklar ise ancak bir muhitin içinde kazanılır. Onun şiirden felsefeye, felsefeden estetiğe uzanan ilmî ve edebî serüveninde bu muhitin izlerini görmek mümkündür.

Turan Hoca'ya göre edebiyat, bir toplumun duyarlılığının dışa vurulduğu başlıca alanlardan biridir. Fakat o bununla da kalmaz; bir kültürün varlık ve bilgi anlayışını somutlaştırır. Bu nedenle edebiyatın aynı zamanda bir ontoloji ve epistemoloji olduğunu söyler.

Başka bir ifadeyle şiir, yalnız ne hissettiğimizi değil,varlığı nasıl kavradığımızı ve hakikati nasıl bildiğimizide ortaya koyar. Yine ona göre bir mimari eserde yalnız teknik maharet veya estetik tercih bulunmaz; onu meydana getiren medeniyetin varlık, bilgi ve güzellik anlayışı da görünür hâle gelir.

Sanırım Turan Hoca'nın tasavvuf ileİslâm sanat nazariyatına dair telif ve tercümelerini anlamak için de buradan hareket etmek gerekir.

Çünkü İslâm sanatını yalnız biçim, üslup ve teknik özellikleriyle açıklamak yeterli değildir. Onu meydana getiren insanın varlık tasavvurunu, hakikat anlayışını ve güzellikle kurduğu ilişkiyi de dikkate almak gerekir.

Turan Hoca, geçmişte Müslümanların bugünkü anlamıyla estetik kuramları yazmamış olmalarını bir eksiklik olarak görmez. Aksine, onların estetik üzerine kitap yazmadan estetik bir hayat yaşadıklarını; yaptıkları işlerde güzelliği, ölçüyü ve ahengi gerçekleştirdiklerini belirtir. Bu bağlamda şu ifadesi dikkat çekicidir: "Yaşamayı sanat haline getirmişler."

Turan Hoca bunun kaynağını iseihsankavramında bulur. İhsan, yalnız iyilik etmek değil, yapılan işi güzel ve yerli yerinde yapmaktır. Böylece güzellik, sanat eserinin sınırlarını aşarak insanın davranışlarına, ahlâkına ve hayatına da dâhil olur.

Onun estetik düşüncesinde dikkatimi çeken asıl husus budur: Sanatın güzelliğini, onu meydana getiren hayatın güzelliğinden ayrı düşünmemek!

Turan Hoca'nındin ile dil ilişkisi esaslı çalışmaları da aynı bütünlüğün başka bir cephesini oluşturur. Çünkü insanın varlık ve hakikat anlayışı, kullandığı dilden bağımsız değildir. Bir kelimenin anlamı yalnız sözlükteki karşılığıyla sınırlı kalmaz. O kelime, ait olduğu kültürün inançlarını, tecrübelerini ve düşünme biçimlerini de taşır.