Modern mimarlık düşüncesi çoğu zaman teknik, işlev ve biçim ekseninde değerlendirilir. Ancak bazı mimarlar için yapı, yalnız maddi bir nesne değil; aynı zamanda insan algısını, yönelimini ve idrakini düzenleyen bir tecrübe alanıdır.

Le Corbusier'nin "Bir Mimarlığa Doğru" adlı eserindeki (trc.: Serpil Merzi, YKY) "Plan içten dışa doğru gelişir" başlığı altında Bursa Yeşil Cami hakkında yaptığı değerlendirme, onun mimarlığı tam da bu çerçevede düşündüğünü gösterir. Çünkü burada mesele yalnız plan organizasyonu değil; mekânın içeride kurduğu ruhsal ve algısal düzenin dış biçime dönüşmesidir.

Le Corbusier'nin şu benzetmesi bu bakımdan dikkat çekicidir: "Bir yapı, sabun köpüğünden yapılan baloncuklar gibidir. Eğer nefes baştan iyi ayarlanıp üflenirse, baloncuklar yetkin ve uyumlu olur. Dış içerinin sonucudur."

Bu ifade ilk bakışta basit bir organik form metaforu gibi görünür. Oysa burada çok daha derin bir mimarlık anlayışı vardır. Yapının dışı bağımsız bir kabuk değildir; içeride kurulmuş olan bir düzenin görünür hâle gelişidir. Başka bir ifadeyle mimarlık dışarıdan içeri kurulmaz; içeride oluşan yaşantı, ritm, ışık ve hareket dış formu doğurur.

Bu düşünce, Philippe Boudon'un "Geometri ile Mimarlık Arasında" adlı eserinde (tr.c: Tümer Alptekin, Janus) kullandığı "meta-boyut" kavramıyla birlikte okunduğunda daha da anlamlı hâle gelir. Çünkü Boudon'un söylediği şey de budur: Mimari nesneden önce, mimarın zihninde çalışan görünmeyen bir tasarlama mekânı vardır. Yapının geometrisi yalnız fiziksel ölçülerden değil, o ölçülerin hangi düşünsel eksen üzerinden seçildiğinden doğar.

Le Corbusier'nin Bursa'daki Yeşil Camii üzerine yaptığı yorum, bu düşüncenin somut örneğidir. O, burada yalnız bir cami görmez; ölçeğin, ışığın ve hareketin insan ruhunda nasıl etkiler ürettiğini gözlemler. Küçük bir kapıdan girilen yapıda, aniden açılan büyük hacim insanın alışılmış ölçü duygusunu sarsar. Aydınlıktan gölgeye, darlıktan genişliğe geçişler yalnız fiziksel değişiklik değildir; duyumsal bir dizem oluşturur.

Burada mimarlık duvar inşa etmekten çok algı düzenlemek, yön duygusu kurmak, insanın mekânla kurduğu ilişkiyi dönüştürmek hâline gelir.

Le Corbusier'nin özellikle "alışılagelen ölçek duygusunu kaybettiniz" cümlesi önemlidir. Çünkü bu ifade, mimarlığın yalnız ölçüyle değil, ölçünün psikolojik etkisiyle ilgili olduğunu gösterir. İnsan artık metre hesabı yapmaz; mekânın egemenliğine dahil olur.

İşte tam burada "meta-boyut" kavramı devreye girer. Çünkü mimarın kullandığı ışık-gölge, oran, açıklık, sıkışma ve genişleme gibi unsurlar yalnız teknik araçlar değildir. Bunlar, mekânın insanda oluşturacağı deneyimi yöneten üst düzey tasarım değişkenleridir. Başka bir ifadeyle, fiziksel boyutların arkasında çalışan ikinci bir düzen vardır. Boudon'un "meta-boyut" dediği şey, tam da bu görünmeyen kurucu düzendir.

Dolayısıyla Le Corbusier için Yeşil Camii yalnız tarihî bir yapı değildir; iç mekândan dış forma doğru gelişen mimarlığın güçlü bir örneğidir. Caminin dış görünüşü, içeride kurulan ritmin sonucudur. Yani dış biçim, içerideki deneyimin kabuğudur.

Bu bakımdan Le Corbusier'nin "Dış içerinin sonucudur" cümlesi, yalnız biçimsel değil, epistemolojik bir önerme olarak öne çıkar. Zira burada mimari hakikat cephede değil planın yaşantısında; kütlede değil mekânın akışında; ölçüde değil, ölçünün insanda oluşturduğu etkide aranmaktadır.