John Berger ile geç kalınmış bir hesaplaşma

Türkiye'de sanatla şu ya da bu düzeyde ilgilenen hemen herkes John Berger'in görme biçimi / duyusu, resim, eskiz, fotoğraf... üstüne yaptığı çalışmalara doğrudan ya da dolaylı olarak mutlaka ulaşmıştır.

Art and Revolution Türkçeye tercüme edildiğinde (Sanat ve Devrim, 1974) imam hatip öğrencisiydim. Ways of Seeing tercüme edildiğinde ise (Görme Biçimleri, 1978) yazı hayatımın henüz eşiğindeydim.

Her iki kitapta da ele alınan konularda henüz ciddi bir bilgiye sahip olmaksızın, ikisini de el yordamıyla okumuştum. Bu okumamda Görme Biçimleri'nin 1972'deki BBC dizisinden doğmasının bir etkisi var mıydı, hatırlamıyorum. Kitap, düşünce ve sanat dilinin TV diline indirgenmesiyle daha baştan popülerleşmişti. Berger de asıl bu kitabı yayımlandığında yerli entelektüel ortama çok hızlı bir giriş yapmıştı.

Bilahare roman, hikâye, deneme ve şiir kitapları da Türkçeye taşınan Berger'i birçokları gibi ben de uzun yıllar "modernist bir yazar, Marksist bir sanat eleştirmeni, yarım porsiyon şair ve az biraz da sosyolog" olarak zihnimde kodlamıştım. İlk okuyuşumdan yaklaşık otuz sene sonra Kudüs'te Ermeni bir kitapçıdan Kamal Boullata'nın Palestinian Art – From 1850 to the Present adlı kitabını aldım. Berger'in bu kitaba yazdığı önsöz, Filistin'e duyduğu ilgiyi bana gösterdi. Bu ilgi onu muhabbet iklimimin dışından içine taşımama vesile oldu.

Görme Biçimleri'ni hayranlık duyarak ilk okuyuşumdan bu yana yaklaşık yarım asır geçti. Artık bu yaşta ve saatte ona bir yeni yetme gibi hayran olmayacağım açıktır. Ne güzel bir tevafuktur ki şimdi o metne Mondrian'la başladığımız ve Gadamer'le sürdürdüğümüz İslam sanatı ile Batı sanatı arasındaki karşılaşmalar tahtında yeniden döndüm. Bu esasta konuşmaya başlamadan önce şunu peşinen söylemeliyim ki Berger ile gençliğimde kurduğum çok kuvvetli temasın yerini ahir ömrümde giderek büyüyen ontolojik bir mesafenin aldığını görüyorum.

Berger'inGörme Biçimleri'ne bugün yeniden dönmenin yalnız yarım asrı aşkın süredir etkisini koruyan bir sanat kitabını yeniden okumak olmadığını tekrar belirtmeliyim. Asıl maksadım modern insanın görme üzerine düşünme biçimlerinden birinin nerede kuvvet kazandığını, nerede sınırlandığını ve özellikle İslam sanat nazariyesi bakımından hangi soruları açık bıraktığını (kıymetli okurlarımla birlikte) yeniden düşünmektir.

Berger'in kitabının tesiri, sanırım, büyük ölçüde şu sorusunun sadeliğinden gelmektedir: "Nasıl görüyoruz"

İlginç olan, bu sorunun aynı zamanda ve aynı sadelikte "Bize nasıl görmemiz öğretildi; bir resmi geçmişteki insanla bugün aynı şekilde mi görürüz; mülkiyet görmeyi değiştirir mi; kadın ile erkek aynı görsel düzen içinde aynı konumda mıdır; bir sanat eserinin fotoğraf, televizyon ve reklam yoluyla çoğaltılması onun görülme biçimini değiştirir mi"... gibi soruları da sordurabilmesidir.

Berger'in asıl müdahalesi burada gerçekleşir. O, sanat eserinin yalnız ne olduğuyla değil,kimin tarafından, hangi şartlarda, hangi iktidar ve mülkiyet ilişkileri içinde görüldüğüyleilgilenir.

İslam sanat nazariyesi açısından Berger'le ilk yakınlığımız da burada başlar: Görmek, gözün mekanik faaliyeti değildir. Ne var ki bu ortak hükümden hareketle vardığımız yerler arasında kapanması güç bir mesafe de vardır. Şimdi bunları konuşalım: