Gadamer'le son karşılaşma

Gadamer'in sanat yazılarında bizim açımızdan belki en çarpıcı tespitlerden biri şudur: Sanat gözü eğitir. İnsan tabiatı dahi saf gözle görmez ve sanatın bize öğrettiği görme biçimleri, tabiatı nasıl gördüğümüzü de değiştirir.

Bu hükümİslam sanat nazariyesiaçısından önemli olduğundandır ki, önceki yazımızda sanat tarafından eğitilebilen gözün fotoğraf, perspektif, sinema, reklam, ekran ve dijital imge... gibi sanatın başka şubeleri tarafından da belli ölçüde şartlandırılmak suretiyle eğitilmiş olacağını söyledik.

Dolayısıyla bugün İslam sanatına bakan Müslümanın gözü, zorunlu olarak salt Müslümanca bakan bir göz değildir. Tam tersine Müslüman, İslam sanatına modern bir gözle bakıyor olabilir. Bu durumda nazarın terbiyesi tam da bu nedenle geçmişte tamamlanmış bir sanat teorisinin yeniden öğrenilmesinden ibaret olamaz, bugünkü gözün hangi görme alışkanlıklarıyla kurulmuş olduğunu fark ederek onu yeniden terbiye etme meselesine kendiliğinden açılır. Gadamer'in hem Batı sanatına uğramamızdaki asıl faydası hem de bu faydanın nispeti asıl burada ortaya çıkar.

Ancak daha önce ve şimdi zikrettiğimiz nazari yakınlıklara rağmen Gadamer'in hermenötiğini İslam sanat nazariyatının içine doğrudan almak mümkün değildir. Çünkü onun temel meselesi, anlamanın tarihsel gerçekleşmesidir. Eser ile yorumcu farklı tarihsel ufuklardan gelir ve anlama bu ufukların karşılaşmasından doğar. İslam sanat nazariyesinin sorusu ise bundan daha geriye uzanır: Görünürlüğün kendisi nasıl mümkün olabilmektedir

Gadamer için sanat eserinin bize söylediği bir şey vardır. Bu kez bizim şu sorumuz da bundan daha önce gelir: Onun bize öyle görünmesini mümkün kılan nedir

Çünkü burada nûr meselesi ortaya çıkar. Yani Gadamer'in hermenötiği eser, karşılaşma, yorum, anlama... istikametinde işlerken, bizim nazariyemiz nûr, görünürlük, nazar, idrak, hayal, sûret, mâna... gibi daha ontolojik bir güzergâhı gerektirmektedir.

Bu bağlamda Gadamer bize sanatın anlaşılmasını güçlü bir şekilde açıklar ama görünürlüğün metafiziğini vermez ve bu husus bizi ondan ayrıldığımız şu önemli eşiğe getirir: Sentez mi yoksa karşılaşma mı

Gadamer'in ilgili görüşleri ile İslam sanat nazariyesi arasında uygulanabilecek şeyin "sentez" olduğu kanaatinde değiliz. Zira sentez, iki düşüncenin kavramlarını birbirine karıştırarak üçüncü bir anlayış meydana getirme tehlikesini taşır. Bu adlandırmada daha isabetli kelime "karşılaşma" olabilir.

Şundan ki, Gadamer'den oyunu alıp İslam sanatına uygulamayız; fakat onun sayesindesanatçının nizama katılma meyliniyeniden düşünürüz. Sembolü alıp sûretin yerine koymayız; fakat onun sayesindesûretin kendisinde tükenmeyişinidaha açık sorarız. Bayramı alıp ibadetin yerine koymayız; fakat onun sayesindesanatın cemaat, zaman ve iştirakle bağınıyeniden fark ederiz. Mimesisi alıp kendi tasvir anlayışımıza yerleştirmeyiz; fakat onun sayesindetemsil ile hakikatin görünmesi arasındaki farkıyeniden düşünebiliriz. Hermenötiğialıp nazarın yerine koymayız; fakat onun sayesindegörenin gördüğünden bağımsız olmadığınıdaha kuvvetli kavrarız.

Gadamer'in bize sağlayabileceği gerçek faydayı asıl bunlarda aramamız gerekir. Hem böylece modern Batı sanatına uğramamızın neden gerekli olduğu da biraz daha açıklık kazanmış olur.