ağdaş demokrasilerin önkoşulu yürütmenin (hükümetin) eylem ve işlemlerinin seçmenler tarafından denetlenebilir, sorgulanabilir olmasıdır.

Yürütmenin yargısal denetimi idari yargı, akçasal(mali) denetimi TBBM adına Sayıştay tarafından yapılmaktadır. Ancak bunlardan daha önemli olan siyasal denetimdir. Bu nedenle parlamentoların yasa yapmak kadar önemli bir işlevi yürütmenin siyasal denetimidir.

Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk anayasası olan 1876 anayasası ile bir meclis kurulmuştu fakat meclisin padişahı (yürütmeyi) denetleme ve dengeleme işlevi yoktu. Padişah kutsaldı ama sorumsuzdu. (1876 AY, md. 5). Padişah "görülen lüzum üzerine" meclisi kapatabilirdi (Md. 44), meşruti (anayasal) monarşi yönetimi vardı.

Bağımsızlık Savaşı'mızda bir yandan işgalci düşmana karşı silahlı savaşım verilirken öte yandan egemenliğin Osmanlı hanedanından ulusa verilmesi için siyasal savaşım verilmiştir.

Ulusal egemenlik yolunda ilk adım yerel Kuvayı Miliye örgütlenmeleri ile başlamış, yurt çapındaki Erzurum ve Sivas kongreleri ile sürmüş, 23 Nisan 1920'de TBMM'nin açılması ve 20 Ocak 1921'de 1921 Anayasası'nın yapılması ile hukuksal olarak gerçekleşmiştir.

Büyük devrimci Mustafa Kemal, TBMM'nin toplanması için 19 Mart 1920'de yayımladığı bildiride "memleket işlerini yürütmek ve denetlemek üzere, olağanüstü yetkilere sahip meclisin Ankara'da açılacağını" duyurmuştur. TBMM'nin kuruluşundan gelen işlev, yalnızca ülkenin işlerini yürütmek değil, aynı zamanda yürütmeyi denetlemektir.

Mustafa Kemal, 24 Nisan 2920'de TBMM'de yaptığı konuşmada yeni yönetimin, ilkelerini açıklamıştır. TBMM tarafından oybirliği ile kabul edilen ve 1921 Anayasası yapılana kadar geçici anayasa niteliğindeki ilkeler şunlardır:

- Ulusal istenç (milli irade) TBMM tarafından temsil edilir.

- TBMM'nin üzerinde hiçbir makam yoktur.

- Yasama ve yürütme erkleri TBMM'de toplanmıştır.

- TBMM'nin kendi içinden seçeceği bir kurul hükümet işlerini görür.

- TBMM başkanı aynı zamanda hükümetin de başkanıdır.

- Hükümetin başkan ve üyeleri TBMM'ye karşı tam sorumludur.

TBMM açıldığında yurdun her tarafı işgal altıdadır. Padişah ve işgalcilerin işbirliği ile çıkartılan ayaklanmalar Ankara'yı tehdit etmektedir. Mondros'ta terhis edilen ordunun yerine düzenli ordu kurulamamıştır. Ulus, sınırlı Kuvayı Milliye güçleri ile işgalci ordulara karşı ölüm kalım savaşımı vermektedir.

Yasama ve yürütme erklerinin bir elde toplanmasını zorunlu kılan bu koşullarda Mustafa Kemal tüm yetkileri kendisinde değil, TBMM'de toplamış, kendisini de yürütmenin başı olarak TBMM'ye karşı tam sorumlu kılmıştı. (Meclis hükümeti sistemi).

Yeni devlet, -adı 29 Ekim 1923'te konulacak olsa bile- çağının çok ilerisinde, demokratik bir cumhuriyet olarak kurulmuştur. Bu durum, aynı zamanda 1876 anayasasından devrimsel bir kopuştur: Yürütmenin (padişahın) üstünlüğünden yasamanın (TBMM'nin) üstünlüğüne; sorumsuz padişahtan, TBMM'ye karşı tam sorumlu hükümete geçilmiştir.

TBMM savaş koşullarında bile kendi içinden seçtiği hükmeti (icra vekilleri heyeti ile) etkili bir şekilde denetlemiştir. 1921 Anayasası'na temel oluşturan TBMM'nin denetleme işlevi 1924 Anayasası'nda da korunmuş, 1961 Anayasası ile pekiştirilmiştir. 1

961 Anayasası "TBMM'nin denetim yolları" başlığı altında güvenoyuna ek olarak aşağıdaki denetim yollarını saymıştır: Soru, genel görüşme, Meclis soruşturması, Meclis araştırması, gensoru. Aynı denetim yolları "darbe anayasası " denen 1982 Anayasası'nda korunmuştur.