Modern insanın trajedisi - Okan Toygar

Antik Yunan tragedyalarının oyun kişileri krallar, soylular ve mitolojik kahramanlardı. Nitekim Aristoteles (MÖ 384 – MÖ 322), Poetika adlı eserinde Oidipus, Orestes ve Aias gibi soylu ailelerden gelen kahramanlar üzerinden tragedyaya dair çözümlemeler yaptı. Ona göre bu kahramanlar, bütünüyle erdemli ya da kötü oldukları için değil, yaptıkları trajik hatalar (hamartia) nedeniyle felakete sürüklendi.1 Aradan geçen yüzyıllar içinde toplumlar ve yaşam biçimleri değişirken tragedya kahramanları da dönüştü. Her biri soyluluk ceketini çıkarıp sıradan insanların arasına karıştı. Onların yaşadığı trajediler de edebiyatın ve tiyatronun konusu olmaya başladı. Modern dünyada gerçek anlamda bir tragedyanın yazılıp yazılamayacağı ise tartışma konusuydu. Arthur Miller (1915-2005), 1949 yılında kaleme aldığı Satıcının Ölümü adlı oyunuyla bunun mümkün olduğunu gösterdi.

Oyunun kahramanı Willy Loman, daha çok kazanma ve sistemin kendisine vaat ettiği hayata ulaşma uğruna ömrünü tüketir. Ancak bütün çabasına rağmen hayallerini gerçekleştiremez; sonunda hem kendisini hem de yaşamının anlamını sorgulamak zorunda kalır. Miller'ın yaklaşık seksen yıl önce sahneye taşıdığı bu trajedi, insanın değerinin giderek daha fazla para, statü ve sahip olduklarıyla ölçüldüğü günümüz dünyasında çok daha yakıcı bir biçimde karşımıza çıkıyor.

Miller, oyunun sahnelenmesinden hemen sonra yayımlanan Tragedya ve Sıradan İnsan2 başlıklı yazısında, trajedinin sıradan insanların yaşamlarında da aranması gerektiğini öne sürerek, sahnenin yalnızca sarayları değil evleri de gözeterek kurulması gerektiğine değinir. Ona göre günümüz insanı da onurunu ve toplumdaki yerini korumak için mücadele ederken kendini bir çıkmazın içinde bulabilir. Üstelik trajedinin kaynağı yalnızca insanın hataları değildir; içinde yaşadığı toplumun ona dayattığı koşulların da bunda payı vardır.

Bugün Türkiye'de yaşananlara bakmak bile paranın ve zenginliğin toplumsal yaşamda nasıl bir yer edindiğini görmemize yetiyor. Yüz binlerce insanı etkileyen son yatırım fonu krizinde iktidara yakın bazı isimlerin elde ettiği büyük kazançların ortaya çıkması, meslekleri boyunca milyonlar kazanmış ünlü futbolcuların daha da zenginleşme uğruna yüksek kâr vaat eden sözde fonların peşine düşmesi, depremzedeler için toplanan milyarlarca liralık bağışların kişisel hesaplara aktarıldığı ve amacı dışında kullanıldığı iddiaları, siyasete girdikten sonra mal varlıklarındaki artışlarla dikkat çekenler, belediyelerde imar rantı, ihaleler ve kamu kaynaklarının kullanımı üzerinden gündeme gelen çıkar ilişkileri... Bütün bunları yalnızca kişisel açgözlülükle açıklamak yeterli mi Yoksa asıl sorgulanması gereken, zenginleşmeyi başarının başlıca ölçüsü hâline getiren ve ekonomik güçle siyasal nüfuz arasındaki ilişkileri besleyen kapitalist düzenin ta kendisi mi

Bu düzenin etkileri yalnızca servet biriktirme tutkusuyla sınırlı değil. İnsanı sürekli daha fazla kazanmaya, sınıf atlama hezeyanına ve başkalarının önüne geçmeye yönelten bu anlayış, yalnızca ekonomik ilişkileri değil, hayata ve insan ilişkilerine bakışı da biçimlendiriyor. Körleşmiş rekabet, işyerlerinden okullara, toplumsal ilişkilerden gündelik yaşama kadar her alana yayılıyor. İnsanlardan durmadan gelişmesi, daha verimli olması ve daha yüksek hedeflere ulaşması bekleniyor. Sonra yeni bir hedef beliriyor; eldekiyle yetinmek, başarılı ve mutlu hissetmek giderek zorlaşıyor.

Modern dünyada insanın trajedisi, bir bakıma sistemin dayattığı değerlerle mücadelesinde ortaya çıkar. Bu düzen karşısında giderek küçülen, değersizleşen insan yalnızca insanca yaşamanın yollarını arar; oysa elinden bu bile alınmıştır. Bir yanda onurunu koruma çabası, diğer yanda ayakta kalabilmek için boyun eğmek zorunda kaldığı koşullar vardır. Willy de bu çatışmanın içinde, yaşadığı düzeni sorgulamak yerine başarısızlığının nedenlerini kendisinde aramaya ve yetersiz olduğuna inanmaya başlar. Bu düşünce onu, ölümünden sonra hayat sigortasından ailesine para ödeneceği inancıyla intihara kadar sürükler. Yaşarken ailesine sunamadığı hayatı, ölümüyle sağlayabileceğine inanır. Karısı Linda, Willy'nin mezarı başında, yıllardır taksitlerini ödedikleri evin borcunun nihayet bittiğini söyler ve ardından