Kutsal ve kutsallaştırılmış değerler - Abdullah Kehale
Tarih boyunca liderler kutsallık maskesi altında savaş başlatmışlarsa, İsrail-İran çatışmasında da aynı dinamik işliyor mu, yoksa gerçekten ideolojik bir mücadele mi?
Yazı, siyasi otoritelerin meşruiyetini sağlamak için değerleri kutsallaştırma geleneğini tarihsel örneklerle anlatır ve İsrail-İran savaşında her iki tarafın da dini-siyasi bir çerçeve oluşturduğunu gösterir. Atatürk'ün savaşa karşı rasyonel duruşunu karşılaştırarak, kutsallık söyleminin savaşları meşrulaştırmanın modern yöntemi olduğunu iddia eder. Peki, dini söylemin tamamen araçsallığı ile hakiki inançın harmanlanması halinde, bu savaşları sadece siyasi manipülasyon olarak değerlendirmek mümkün mü?
Her toplumun kendi yapısına uygun olarak kutsal olarak kabul ettikleri değerler olduğu gibi kendilerinin kutsallaştırdığı değerler de vardır. Kutsal değerler genellikle dini değerler olurken kutsallaştırılmış değerler ise ağırlıklı olarak toplumu yöneten siyasi otoritenin kendini meşru göstermek için başvurduğu değerlerdir. Kutsallaştırılmış değerler olduğu gibi, kutsallaştırılmış kişiler de vardır. Diğer bir deyişle, topluma sözünü dinletmek isteyen bir siyasi kişilik kutsallık maskesi altında kendini meşrulaştırabilir.
Tarihte çok sıklıkla rastladığımız bir durumdur bu: Eski Mısır'da kendisinin Tanrı olduğunu savını topluma kabul ettiren firavunlardan, dini değerleri temsil ettiklerini söyleyerek aslında köleliği meşrulaştıran ortaçağ kilise rahipleri ve daha birçok lider... Osmanlı padişahı II. Abdülhamit özellikle Kırım'ı kaybettikten sonra halifeliği modern siyasetin en önemli öğesi haline getirmişti. Hitler, Nürnberg'de yaptırdığı kubbe şeklindeki binanın tavanının orta noktasında camla kaplı bir delik bırakmıştı ve konuşma yapacağı kürsüyü bu camdan gelecek güneş ışığının tam merkezine yerleştirmişti. Amacı, kendisinin gökten gelen bir kutsallığa sahip olduğuna halka inandırmaktı. Günümüz Türkiye'sinde de bu örneklere sıklıkla karşılaşmaktayız.
MODERN AĞ, TEOKRATİK SAVAŞKutsal olduğu varsayılan bir amaç için yapılan savaşlar tarihin çok kere tanık olduğu bir olgudur.
Papa İkinci Urbanus'un çağrısıyla başlayan ortaçağın en uzun soluklu "kutsal savaş" serisi olan Haçlı Seferlerinin temel amacı, Hıristiyanlık için kutsal sayılan Kudüs'ü Müslümanların elinden almaktı. Katılanlara "günahların affı" sözü verilmiş ve bu savaşlar Tanrı adına yapılan bir görev (Deus vult/ Tanrı böyle istiyor) olarak nitelendirilmiştir. Müslümanların varlık mücadelesi ve inançlarını koruma amacıyla yaptıkları ilk büyük savaşlar olan Bedir, Uhud ve Hendek savaşları, Osmanlı İmparatorluğu'nun "İlayi Kelimetullah" (Allah'ın adını yüceltmek) ülküsüyle Batı'ya doğru yaptığı fetihler, İslam hukukunda kutsal bir görev (gaza) olarak kabul edilmiştir.
Rekonkista (yeniden fetih), İber Yarımadası'ndaki (İspanya ve Portekiz) Hıristiyan krallıkların, yaklaşık 800 yıl süren bir mücadeleyle bölgeyi Müslüman Endülüs devletlerinden geri alma sürecidir. Bu süreç, Hristiyan dünyası için "dini bir temizlik ve geri dönüş mücadelesi" olarak kutsallaştırılmıştır.
Avrupa'da Katolikler ve Protestanlar arasında başlayan Otuz Yıl Savaşları (1618-1648), tarihin en kanlı mezhep savaşlarından biridir. Başlangıçta tamamen dini bir mahiyet taşıyan ve "doğru inancı" savunma iddiasıyla yürütülen bu süreç, zamanla siyasi bir güç mücadelesine dönüşmüştür.
in'de gerçekleşen Taiping isyanı (1850-1864), kendisini "İsa'nın kardeşi" ilan eden Hung Hsiuchuan liderliğindeki bir grubun, "göklerin büyük barış krallığı"nı kurmak için başlattığı dini içerikli bir iç savaştır. On milyonlarca insanın ölümüyle sonuçlanan bu mücadele, modern tarihin en büyük teokratik isyanlarından biridir.
HEM DİNİ HEM SİYASİSon olarak da şu anda İsrail ve İran arasındaki savaşı örnek gösterebiliriz. İsrail siyasetinde özellikle aşırı sağcı kanatta yer alan bazı bakan ve milletvekilleri, "Arz-ı Mev'ud" (Vaat Edilmiş Topraklar) veya "Büyük İsrail" (Eretz Yisrael Hashlema) kavramlarını hem dini hem de siyasi bir hedef olarak dile getirmektedir. Bu iddialar genellikle Tevrat'taki bazı bölümlere (örneğin Tekvin 15:18; "Nil'den Fırat'a kadar") dayandırılmakta ve güncel haritalar üzerinden savunulmaktadır.

4