Bir hukuk devletinin kalitesi, yalnızca suçluları cezalandırma gücüyle değil, suçlanan insanın haklarını ne ölçüde koruyabildiğiyle anlaşılır. ünkü medeni bir toplumun en büyük sınavı, hakkında övgüler düzülen insanlara değil, zan altında bulunanlara nasıl davrandığında ortaya çıkar. İnsan, bir soruşturmanın konusu hâline geldiği anda ne insanlığını ne de haysiyetini yitirir. Bu nedenle adaletin ilk şartı, suç isnadı ile suçluluğu birbirine karıştırmamaktır.

Ne yazık ki son yıllarda bunun aksi yönündeki örneklere daha sık tanık oluyoruz. Hakkında henüz kesinleşmiş bir mahkeme kararı bulunmayan kişiler, kimi zaman kamuoyu önünde suçlu ilan ediliyor; soruşturma aşamasındaki bilgiler dolaşıma sokuluyor ve insanlar mahkeme salonundan önce sosyal medyada, televizyon ekranlarında ya da gazete manşetlerinde yargılanıyor. Oysa hukuk devletinde hükmü veren kanaatler değil, mahkemelerdir.

MASUMİYET KARİNESİ

Masumiyet karinesi, yalnız hukuk fakültelerinde öğretilen teorik bir ilke değildir. O, devlet gücü karşısında bireyi koruyan medeniyet çizgisidir. Bir insanın suçlu sayılabilmesi için bağımsız ve tarafsız bir yargı makamının karar vermesi gerekir. Bu ilkeye duyulan saygı azaldıkça, adalet duygusu da zayıflar. ünkü peşin hükmün başladığı yerde hukuk geri çekilir. Masumiyet karinesinin tamamlayıcısı ise lekelenmeme hakkıdır. Günümüzde bir kişinin adı, itibarı ve sosyal çevresi, doğruluğu kanıtlanmamış iddialar nedeniyle çok kısa sürede ağır zarar görebilmektedir. Daha sonra verilen bir beraat kararı hukuki sonucu değiştirebilir; ancak kamu vicdanında oluşan önyargıları her zaman ortadan kaldıramaz. Bu yüzden soruşturmanın gizliliği, kişilik hakları ve basın özgürlüğü arasında hassas bir denge kurulması zorunludur. Özgürlük kadar sorumluluk da demokratik yaşamın vazgeçilmez bir parçasıdır.

ADİL YARGILANMA HAKKI

Aynı şekilde adil yargılanma hakkı da taviz kabul etmez. Savunmanın etkisiz bırakıldığı, delillere erişimin kısıtlandığı, hukuk dışı yöntemlerin meşrulaştırıldığı bir süreçten adalet çıkmaz. Devlet, suçla mücadele ederken hukukun dışına çıkamaz. ünkü hukuka aykırı yollarla elde edilen bir sonuç, kısa vadede başarı gibi görünse de uzun vadede hukuk düzenine zarar verir. Tutuklama konusundaki hassasiyet de burada önem kazanıyor.

Tutuklama bir ceza değil, istisnai bir koruma tedbiridir. Buna rağmen zaman zaman toplumda ve uygulamada, mahkûmiyet kararı verilmeden önce fiili bir cezalandırma aracına dönüştüğü yönündeki eleştiriler dile getirilmektedir. Oysa kişi özgürlüğüne yapılan her müdahale, ancak zorunluluk ve ölçülülük ilkeleri çerçevesinde meşru kabul edilebilir.