10 Kasım 1938 sabahı, saat dokuzu beş geçe, Dolmabahçe Sarayı'nda bir saat durdu. İnsan, böyle bir günde zamanı ölçen aletin işlemeye devam etmesini bir tür saygısızlık sayar. Gazi Mustafa Kemal Atatürk, yaşama gözlerini yummuştu; ancak bir devletin kuruluş iradesi, bir takvim yaprağına sığacak kadar küçük değildi. Ne var ki tarih, durmuş saatlere değil, işleyen mekanizmalara tanıklık etmektedir.

Her yıl 10 Kasım günü, aynı dakikada sirenler çalmakta, ülke bir an için durmaktadır. Oysa bir günde 1440 dakika vardır. Bir dakikalık sessizlik kolaydır; asıl sınav, geri kalan 1439 dakikadadır. Anmak, hatırlamanın en ucuz biçimidir. Anlamak ise bedel ister; düşünmeyi, sorgulamayı ve nihayetinde alışılmış cümlelerin dışına çıkmayı gerektirmektedir. Sirenin sustuğu anda başlayan boşluğu doldurmak, geçmişe değil geleceğe duyulan sadakatin göstergesidir.

BİR YAS GÜNÜNDEN ÖTESİ

Atatürk'ün naaşı Dolmabahçe'den Zafer muhribiyle İzmit'e, oradan trenle Ankara'ya ulaşırken hat boyunca halk, sessizce beklemiştir. Anıtkabir'e ancak 10 Kasım 1953'te, tam 15 yıl sonra taşınmıştır. O zamana dek naaşı, Ankara Etnografya Müzesi'nin salonunda durmuştur.

Cumhuriyetin kurucusunun kendisi bile geçici bir mekânda bekleyebilmişken Cumhuriyet, kalıcılığı taşta değil; okulda, kütüphanede ve kurumda aramıştır. Keza anıtlar taştan yapılır, rejimler ise sürdürülebilirlikten inşa edilir. Bu nedenle 10 Kasım, bir yas günü olduğu kadar kurumların ne kadar sağlam kurulduğunun yıllık denetimidir.

MİMARIN MİRASI, YAŞAYANLARIN ÖDEVİ

Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün 5 Eylül 1938 tarihli vasiyeti, bu bakımdan çarpıcıdır. Bir miktar nakit para, hisse senetleri ve ankaya'daki mallarını Cumhuriyet Halk Partisi'ne bırakmış; gelirinden geriye kalanı yarı yarıya Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu'na ayırmıştır. Yani ölümsüzlüğe bir kılıçla değil, bir sözlük ve bir tarih araştırmasıyla uzanmak istemiştir. Cumhuriyet, bir anlamda kendi belleğini ve kendi dilini yazarak ayakta kalmayı tasarlamıştır. Bu satırlarda bir mülkiyet devrinden çok bir önceliklendirme vardır: Dil ve tarih, yani bir ulusun kendini ifade etme ve hatırlama araçları. Zira bir toplumun bilgiyle kurduğu ilişki, onun kendine duyduğu saygının ölçüsüdür.