Yaklaşık yedi yıl önce Atatürk'ün ölümüne yol açan siroz hastalığının gelişiminin temelinde çocukluğundan itibaren birçok kez geçirdiği sıtma ataklarının rol oynayabileceğini öne sürmüş ve bu hipotezi sonraki araştırmalarımla güçlendirmiştim. Yanıtını aradığım temel sorulardan biri, Atatürk'ün sıtma ataklarıyla böbrek sancılarının neden sıklıkla aynı anda geliştiğiydi; yeni araştırmalarım bu ilişkiye yönelik farklı bir açıklama geliştirmemi sağladı.

Daha önce Cumhuriyet'te yayımlanan yazılarımda, Atatürk'ün tekrarlayan sıtma ataklarına bağlı Hiperreaktif Malaryal Splenomegali Sendromu (HMSS) nedeniyle yaşamını yitirmiş olabileceğini yazmıştım. Atatürk ile aynı yıllarda siroz sonucu ölen ve hiç alkol kullanmamış olan Mehmet Akif Ersoy ve Romanya Kraliçesi Marie'nin sıtma ile ilişkilerini de bu bağlamda incelemiştim.

Yazılarımda Atatürk'ün yaşadığı böbrek sorunlarının, Plasmodium malariae sıtması ile ilişkilendirmiş olsam da bu türün çok nadir rapor edilmesi nedeniyle konuyu derinlemesine incelememiştim. Yeni tanı yöntemleriyle elde edilen bulgular, bu olasılığı yeniden değerlendirmeyi gerektiriyor.

DEĞİŞEN NE OLDU

Tıpta PCR gibi moleküler tanı yöntemlerinin gelişmesiyle nadir sanılan bazı enfeksiyonların hiç de nadir olmadığı anlaşıldı. 1996'da Manisa'da yalnızca P. vivax tanısı almış bir yaşındaki çocukta, tabloya Türkiye'de görülmediği düşünülen P. falciparum'un da eşlik ettiğini göstermiş, tanıyı 22 yıl sonra PCR ile doğrulamıştım. Bu olgu bize, kanda çok seyrek bulunan ve P. vivax'a çok benzeyen P. malariae parazitlerinin geleneksel yöntemlerle kolaylıkla atlanabileceğini düşündürdü.

PCR İLE ARTAN SIKLIK GEREĞİ

Araştırmalarımda toplumsal sıtma taramalarında geleneksel yöntemlerle sıtma olgularının en çok yüzde 1-2'sinde saptanan P. malariae'nın, kanda organizma sayısı çok az bile olsa tanı koyabilen PCR temelli taramalarda yüzde 20 oranına kadar çıkabildiğini, önemli ölçüde daha yüksek oranlarda saptanabildiğini gördüm. Bu durum Atatürk'ün 15 yaşında geçirdiği ilk atak dahil P. malariae ile enfekte olmuş olma olasılığını güçlendirirken, siroz hipotezini desteklemekte ve böbrek yakınmalarına yol açan nefriti kısmen açıklamaktadır.

P. malariae da P. vivax gibi belirti göstermeksizin kronikleşerek 30- 40 yıl boyunca kanda varlığını sürdürebilir. Parazitin antijenleri ve onlara karşı üretilen antikorların birleşmesiyle kanda oluşan immün kompleksler, böbrek kılcal damarlarında birikip "Kuartan sıtma nefropatisi" tablosuna yol açabilir. Atatürk döneminde bu tablo tanımlanmamış olsa da I. Dünya Savaşı'ndaki "siper nefriti" salgınları akla gelebilir. Mahmut Bolat ve arkadaşlarının yakın zamanda BMC Nephrology dergisinde yayımladıkları Atatürk'ün böbrek hastalığının pyelonefrite değil, siper nefritine benzediği tezine katılıyorum. Ancak Atatürk'te solunum yolu tutulumu ve kanamalar olmaksızın sıtmanın eşlik etmesi ve atakların tekrarlaması, etkenin Hantavirüs değil, P. malariae olduğunu düşündürmektedir. 1918'de Viyana'da idrarda Escherichia coli üremiş olması, böbrekte ayrıca bakteriyel bir nefritin de geliştiğini düşündürüyor. 1918'in yaz sonunda Suriye'de geçirdiği ağır sıtmanın P. falciparum kaynaklı olma olasılığı daha yüksek.