Resmî tarih, "Bütün cephelerde omuz omuza çarpışan Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, Cumhuriyet'in kuruluşunda ve ilk yıllarında da hep yan yana idi" diyor ama bunu bizzat Mustafa Kemal yalanlıyor.

Gerçi ilk yıllarda Mustafa Kemal'in en güvendiği isim İsmet Paşa idi. Hatta dil bilmeyen, kulağı işitmeyen, diplomasiden anlamayan İsmet Paşa'yı, sırf "Benim sözümden çıkmaz" diye, Lord Curzon gibi kurtların bulunduğu Lozan'a göndermiş; o da ne istedilerse vermişti![1]

Ancak yıllar ilerledikçe araya kara kediler girmeye başlamıştı. "Darlık"taki dostluk, "varlık"ta ciddi çekişmeye dönüşmüştü! Daha da ilginci, hep "1. adamı taşıyan 2. adam" olmaktan yorulan İsmet İnönü'nün, Mustafa Kemal zayıfladıkça güçlendiği ve "diklendiği" görülüyor!

Bu "çekişme", Reisicumhur Mustafa Kemal'in son yıllarında adeta "savaş"a dönüşmüştü!

Nitekim en sonunda Mustafa Kemal'in, başbakanlıktan; Çankaya sofrasından; hatta dost kadrosundan attığı İnönü, "Ne ölüme, ne ölüsüne" derecesinde tepki koymuştu!

88 yıl önce bugün 10 Kasım'da sona eren bu "fırtınalı" döneme kısaca göz atalım.

ÖLÜMÜ HİSSEDİNCE VARLIK LİSTESİNİ İSTEDİ

Sirozun ilerlemesi üzerine çiftliklerini Hazine'ye bağışlama kararı alan Reisicumhur'un bu isteği 12 Haziran günü TBMM'de karara bağlanmıştı. Başvekil İnönü yaptığı konuşmada, "Bu adamın yegane vasfı servete, paraya kıymet vermemektir" demişti![2]

Oysa hatıralarında, Meclis'teki konuşmasının aksine "Çiftliği elden çıkartmasının sebebi zarar etmesi idi. Ondan kurtulmak için satış muamelesi düşünülüyor" demişti.[3]

Ayrıca "devir" işlemlerinde de ciddi anlaşmazlıklar yaşanmıştı. Başvekil İnönü, Reisicumhur'un bu konuları doğrudan ilgili bakanlar üzerinden yürütmesinden hiç hoşlanmıyordu. Öte yandan Mustafa Kemal, Atatürk Orman Çiftliği'ni devrederken para talep etmişti ki bunu, Çankaya Köşkü Genel Sekreteri Rıza Soyak da doğrulamıştı.

"DEVLET İŞLERİ İÇKİ SOFRASINDAN YÖNETİLİYOR!"

17 Eylül 1937 akşamı kabine üyelerinin de hazır bulunduğu Çankaya sofrasında bu konular gündeme gelmişti.

İnönü, "Haberim olmadan sürekli bakanlarım istifaya davet ediliyor. Verdiğim bilgilere güvenilmeyerek sözlerim başkalarından soruşturuluyor. Devlet işlerine ait bütün kararlar içki sofrasında alınıyor. Sorumsuzlar işe karışıyor" şeklinde birbirinden ağır ifadeler kullanmıştı. [4]

Mustafa Kemal çok sinirlenmiş, "Yaa... Demek öyle Demek devlet işlerine sarhoşlukla karar veriliyor öyle mi Pekâlâ... Seni o makamlara getirenin de bir sarhoş olduğunu unutma" cevabı vermiş ve "Bu durumda devam edemeyiz" diyerek masayı terk etmişti![5]

"BİN DEFA KAVGA ETTİK AMA BU PEK ALENİ OLDU!"

Daha önce yapılan plâna göre, ertesi gün (18 Eylül) İstanbul'da yapılacak olan Tarih ve Dil Kurultayı'na birlikte gideceklerdi. Mustafa Kemal, yolculuk esnasında Başvekil İnönü'ye "Şimdiye kadar bin defa kavga ettik fakat akşamki pek aleni oldu. Görüyorum ki çok yorgun ve hastasın, uzun zaman istirahate ihtiyacın var; bu itibarla mesai arkadaşlığımıza bir müddet ara vermemiz muvafık olacaktır" demiş; İnönü de "Çok iyi olur" cevabı vermişti![6]

İnönü'nün 1,5 ay izin talebi üzerine Celal Bayar 20 Eylül'de "Vekâleten Başvekil" tayin edilmişse de İnönü izninin bitmesini beklemeden 25 Ekim 1937'de istifa etmiş ve Celal Bayar da 9. T.C. Hükümeti'ni kurmuştu.

BU SON GÖRÜŞME OLDU, İPLER TAMAMEN KOPTU!

Evinden çıkamayacak hale gelen İnönü, can sıkıntısından İngilizce dersleri almaya başlamıştı!

5 Mayıs 1938 günü de, Anadolu Kulübü önünde karşılaşmışlardı. Reisicumhur, "Kulübe çıkalım, briç partisi yaparız" demişti. Asansör iki kişilik olduğundan yanlarında bulunan Kılıç Ali, merdivenlerden çıkmak zorunda kalmıştı.

Bir dakikalık yolculukta ne olmuşsa İnönü kireç gibi bir yüzle; Atatürk ise sinirli ve çatık kaşla çıkmıştı asansörden. Ayrıca Gazi, aşağıda söylediğinin aksine; oyun salonuna değil yemek salonuna yönelmişti! Orada da garsonun, kendisinden sonra İsmet Paşa'nın kadehine de (içki sağlığa zararlıdır) servis yaptığını görünce "O içmeyecek" diyerek durdurmuştu![7]

BÜTÜN VARLIĞINI CHP'YE BIRAKMAK İSTEMİŞTİ

Mustafa Kemal'in rahatsızlığı her gün daha da artıyordu. Fransa'dan üçüncü defa getirtilen Dr. Fisher'in, "Karnını delerek suyu boşaltmamız gerekiyor" teşhisi üzerine Mustafa Kemal, vasiyetini hazırlamaya karar vermişti.

5 Eylül 1938 günü mutemedi Hasan Rıza Soyak'a, "Mal varlığı listemi hazırla" talimatı vermişti. Soyak, listeyi hazırlayarak Mustafa Kemal'e okumuştu. CHP'li İsmail Cem'in "Türkiye'nin Geri Kalmışlığının Tarihi" isimli kitabında aktardığı 50 maddelik listenin her maddesinde onlarca varlık yazılıydı. Farklı illerde köşkler; on binlerce dönüm arazi, yaylalar, meyve bahçeleri; traktör ve tarım aletleri; deniz motoru, kamyon, kamyonet ve otomobiller; onlarca çiftlikte binlerce hayvan; bira, şarap, malt, süt, soda, buz ve deri fabrikaları; liman tesisleri; satış mağazaları zikrediliyordu.[8]

Mustafa Kemal, bütün varlığını CHP'ye bırakmak istemiş ancak hukuken "imkânsız" olduğu hatırlatılınca, el yazısıyla hazırladığı vasiyetnamesi ile nakitlerini, hisse senetlerini ve Çankaya ilçesindeki menkul ve gayrimenkullerini CHP'ye bırakmıştı.[9]

İNÖNÜ'YÜ FEVZİ ÇAKMAK BİLE İKNA EDEMEMİŞTİ!

Atatürk Orman Çiftliği sebebiyle başlayıp asansörde katmerlenen kırgınlık sonrasında yolları tamamen ayıran İnönü, Reisicumhur ölümle pençeleşirken bile gitmemişti!

Görüştüğü nadir isimlerden olan Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak diyor ki:

"Bana her gün rapor geliyordu. Durumu ümitsizdi. Bir türlü bırakmadığı içki, bünyesini tamamen tahrip etmişti. Artık saatleri bile sayılıydı. Bir veda ziyareti yaptım. Etrafındakileri bile tanımıyordu. Ankara'ya dönüşte İsmet Paşa'ya, son defa ziyaret etmesini öğütledim ama yapmadı!"[10]