Ölüm bir bedeni toprağa verir, bir ömrü değil. Zira bir kere hayata dokunmuş olanı, ölüm bile bütünüyle yokluğa mahkûm edemez.

Çeşme yaptıran adamın kemikleri asırlar önce toz olmuştur ama yolcu hâlâ onun suyuyla serinler.

Kitap yazanın mürekkebi kurumuştur ama bir delikanlı onun cümlesinde hakikatin kapısını bulur.

Mezar sadece bedeni teslim alır.

Yâsîn Sûresi, "İnsanın yalnız yaptıklarının değil, geride bıraktığı izlerin de yazıldığını" haber verir.

Yani kayıt, ölümle kapanmaz.

Nahl Sûresi bir hesabı daha açar. "Başkasını yoldan çıkaran, kendi günahına bir de onların günahını ekler."

Yani terazi tek kefeli değildir.

Peygamber Efendimiz iki kefeyi de haber verir.

"İnsan ölünce ameli kesilir, ancak sadaka-i câriye, faydalanılan ilim ve hayırlı evlat bunun dışındadır." "Güzel bir çığır açan, o yoldan gidenlerin sevabından pay alır. Kötü bir çığır açan da ardından işlenen her kötülüğün vebalini taşır."

Bu hakikatin gölgede kalmış bir yüzü daha var.

Ben ona vebal-i câriye diyorum. Sadaka-i câriye'nin karşısında duran, devredilen günah mirası.

Kişi öldükten sonra da yaşayan, işleyen, zarar veren kötülük mirası.

Öyle ya iyilik ölümden sonra yaşamaya devam ediyorsa kötülük hangi imtiyazla mezarın kapısında duracaktır

Bir adam düşünün.

Zulmünü yalnız fertlere yapmamış, onu bir kanuna, bir okul müfredatına, bir devlet terbiyesine çevirmiş.

Bir milleti inancından, mazisinden, hafızasından utandırmış.

Kendisi toprağa girdikten nesiller sonra torunlar dedelerinin diline yabancı, çocuklar ecdadının dünyasına misafir, herkes kendi tarihini başkasının hükmüyle ezberliyor.

Bir neslin uğradığı haksızlık, sonraki nesle fazilet diye öğretildiğinde zulüm yalnız devam etmez, hürmet de görmeye başlar!

Evi yıkılan insan yeniden ev yapar. Hafızası yıkılan millet ise mazisiyle barışmak için asırlar harcar.

Çünkü toplum yalnız toprağın değil, hatıranın üstünde de oturur.

Vatanını kaybetmek büyük felakettir. Vatanında kalıp medeniyetine yabancı düşmek ondan da sessiz, ondan da derindir.

Toplumlar yalnız binaları, yolları, şehirleri devralmaz. Korkuları, alışkanlıkları, yasakları da vârisine yazılır.

Bir neslin irfanı sonrakilerin ruhuna gıda olur, bir başkasının cebri istikbalin sırtına kambur biner.

Biri kalemiyle unutulmuş kıymetleri hatırlatır, öteki aynı millete kendi mazisinden utanmayı öğretir.

Bir kötülüğün sürmesi için sahibinin yaşamasına gerek yoktur. Dirilerin onun yanlışını savunması, zulmüne mazeret araması, kusurunu meziyet diye satması yeter.

Yüzyıllardır süren zulüm, sahibinin yükünü her gün biraz daha ağırlaştırır. Onu her anışlarında aslında ona eziyet ediyorlar!

Onu yücelttikçe hesabına yeni satırlar ekleyenler, bilselerdi yine aynı iştiyakla alkışlarlar mıydı

Hatıra hakikatin önüne geçer, sorgulamak ahlâkî kabahat sayılırsa orada hür bir tarih şuuru değil, geçmişin üstüne kurulmuş bir