İsrail'e "Hayır" diyen son ABD Başkanı Kennedy idi
MUSTAFA ARMAĞAN

"Dimona sırrı" neydi biliyor musunuz

Necef çölünün kavurucu kumları arasında Fransız mühendislerin eliyle yükselen reaktör dışarıya "barışçı atom enerjisi" diye pazarlanıyordu. Ama gerçek farklıydı: Plütonyum, yani atom bombası malzemesi üretiliyordu.

Zamanın ABD Başkanı John F. Kennedy 1963 yılında bu gerçeği gördü ve ona "Dur" dedi. Çünkü Kennedy nükleer yayılmanın dünyayı ateşe verecek bir zincirleme reaksiyon doğuracağını biliyordu.

Sovyetler Birliği bir yanda, Çin diğer yanda nükleer kulübe giriyordu. Orta Doğu'da yeni bir nükleer kulüp üyesi doğuyordu.

ABD istihbaratı Dimona'yı 1960 sonlarında koklamaya başlamıştı. Raporlar netti: "Bu tesis elektrik santrali kılıfında bir silah fabrikası olabilir." Kennedy nükleer silahsızlanma idealinin en ateşli savunucusuydu. 1961 yılında göreve gelir gelmez İsrail Başbakanı David Ben-Gurion'la New York'taki Waldorf Astoria Otelinde buluştu. Neyin müzakere edileceği belliydi: "Dimona barışçı mı Bize kanıtlayın."

Osmanlı devrinde İstanbul Hukuk Fakültesi'nden fesiyle mezun olan İsrail'in ilk başbakanı David Ben-Gurion'un cevabı her zamanki gibi duygusal ve stratejikti:

"Tehdit altındayız. Varlığımız tehlike altında. Araplar bizi yok etmek istiyor."

Kennedy ikna olmadı. "Tehdidi anlıyorum ama nükleer silah bu tehdidi değil, bütün bölgeyi yok eder" diye bastırdı.

Reaktörde ilk denetimler 1961 ve 1962 yıllarında yapıldı. Amerikalı bilim adamları Dimona'ya girdi. Ne var ki ziyaretler önceden haber veriliyor, tesis "temizleniyordu". Yeraltı katları kapalı tutuluyor, plütonyum ayrıştırma bölümleri gösterilmiyordu. Raporlar tutarsızdı: İsrailliler "sadece araştırma reaktörü" diye geçiştiriyordu ama Kennedy'nin sabrı da tükeniyordu.

Kennedy sadece bir başkan değil, aynı zamanda nükleer felaketin gölgesinde büyümüş bir liderdi. 1962 yılında dünyayı bir nükleer savaşın eşiğine getiren Küba Füze Krizi'nde dünyayı kıl payı savaştan kurtarmıştı. Dimona'yı da aynı hassasiyetle ele alıyordu.

1963 baharı baskının zirvesi oldu. Nisan ayında resmî talep geldi: Yılda iki defa, yani altı ayda bir Amerikan uzmanları baştan aşağı kontrol edecekti reaktörü.

Ben-Gurion mektuplarında diplomatik cambazlık yapıyordu: Nasır'ın Mısır'ını Nazi Almanyası'na benzetiyor, İsrail'in yalnızlığını vurguluyor ama "Evet, gelin, reaktöre bakın" demiyordu.

Lakin Kennedy pes etmedi. 18 Mayıs 1963'te daha sert bir mektup gönderdi. Ardından asıl hamleyi yaptı: 15 Haziran 1963 tarihinde yazdığı mektup başbakana gönderildi ama eline ulaşmadı. Çünkü ertesi gün Ben-Gurion istifa etti.

Resmî gerekçe "yorgunluk ve yaş" olsa da, Tel Aviv kulislerinde "Dimona baskısı bardağı taşırdı" sesleri yükseliyordu. Kime niyet kime kısmet derler. Mektup yeni Başbakan Levi Eshkol'a ulaştı.

20 gün sonra Kennedy aynı tehditkâr cümleyi kurdu: