Bir halkbilimcinin değerini yalnızca derlediği türlerin, yayımladığı kitapların yahut katıldığı toplantıların sayısıyla ölçmek, iktisadî hayatı sadece rakamlara bakarak açıklamaya benzer. Bu nedenle Mein Turan'ı yalnızca halk edebiyatı üzerine kitaplar yazmış bir araştırmacı olarak değil, halk bilgisinin üretildiği, dolaşıma girdiği ve kuşaklar arasında aktarıldığı ortamları kuran bir kültür insanı olarak değerlendirmek gerekir.
1966'da Kars'ın Kağızman ilçesinde doğan Metin Turan'ın halkbilimciliği bakımından doğum yeri basit bir biyografik kayıt değildir. Kars ve Kağızman; âşıklık geleneğinin, sınır kültürlerinin, göç yollarının, çok katmanlı inanç ve anlatı çevrelerinin kesiştiği bir hafıza alanıdır. Turan'ın daha sonra Köroğlu'ndan Âşık Veysel'e, Kağızmanlı Cemal Hoca'dan yaşayan halk ozanlarına uzanan ilgisinin arkasında, çocukluk çevresinin sağladığı bu ilk kültür terbiyesi vardır. Fakat onun çalışmasını değerli kılan, yerel birikimi romantik bir memleket hatırasına dönüştürmesi değil; yerelden hareketle ulusal ve giderek uluslararası bir düşünce alanı kurmasıdır.
Öğrenim ve çalışma hayatı, Turan'ın tek bir akademik disiplinin kapalı koridorlarında yetişmediğini gösterir. Sağlık hizmetleri ve iktisat öğrenimi, yayıncılık deneyimi, üniversitelerde verdiği dersler, Kültür Bakanlığı ve HAGEM çevresindeki görevleri, Folklor Araştırmaları Kurumu ile ilişkisi, Âşık Veysel Kültür Derneği, Pir Sultan Abdal Kültür Derneği, Edebiyatçılar Derneği, Davut Sulari Derneği yönetimlerindeki görevi; Folklor Araştırmacıları Vakfı ile KIBATEK başkanlığı onun kültüre farklı kurumsal pencerelerden bakmasına olanak sağlamıştır.
İlk öyküsünün çocukluk çağında yayımlanmasından 1980'lerden itibaren çeşitli dergilerde şiir ve incelemeler kaleme almasına, 1994'te folklor/edebiyat'ı kurmasından uluslararası sempozyumlara uzanan çizgi, uzun sürede oluşmuş bir kültür işçiliğinin sonucudur.
Metin Turan'ın eserleri, halk kültürünü donmuş kalıntılar toplamı olarak görmediğini ortaya koyar. Halk Deryasından Damlalar'da maniler, bilmeceler, ağıtlar, efsaneler, deyimler ve türküler toplumun sevinme, yas tutma, direnme, inanma ve hatırlama biçimleridir. Bu ürünlerde yalnız estetik bir kalıp değil, insan anlayışı gizlidir.
Turan'ın halk edebiyatı malzemesine yaklaşımı, edebî ürünleri bir dönemin toplumsal duyarlığını ve değer dünyasını taşıyan belgeler olarak değerlendirmeye dayanır.
Avludaki Ses, bu anlayışın olgun örneklerinden biridir. Kitabın merkezindeki 'avlu', yalnız fiziksel bir mekân değil; farklı seslerin karşılaştığı, sözün sınandığı ve toplumsal hafızanın biçimlendiği bir kültür alanıdır.
Alevi-Bektaşi kültürü ve âşıklık geleneği; Âşık Veysel, Ruhi Su, Feyzullah ınar, Şeref Taşlıova ve Neşet Ertaş gibi adlar çevresinde tek biçimli bir soy çizgisine dönüştürülmeden ele alınır.
Turan'ın Âşık Veysel üzerine çalışmaları, onun halk sanatçısını nasıl konumlandırdığını anlamak bakımından merkezîdir. Veysel'i saz-âşık-yöre üçlemesi içinde ele alması, sanatçıyı yalnızca şiir metinlerinin sahibi olarak değil, belirli bir kültür çevresinin içinden çıkan yaratıcı özne olarak değerlendirdiğini gösterir. Yöre, dilin, ezginin, inanç çevresinin ve insan ilişkilerinin sanatçı kişiliğinde birleştiği toplumsal mekândır.
Turan'ın Halkevleri ve Köy Enstitülerine yaptığı vurgu, sanatçının tanınmasını yalnızca yeteneğe bağlamadığını gösterir. Veysel'in Sivrialan'dan çıkıp ulusal bir ozana dönüşmesinde Cumhuriyet'in kültür kurumları belirleyici olmuştur.
Metin Turan'ın Köroğlu incelemesi, tarih ile destan arasındaki geçişi araştırır. Evliya elebi'nin Seyahatname'si ve arşiv hükümlerinden hareketle Köroğlu'nun tarihî varlığına işaret ederken, onu geniş bir coğrafyada yaşayan destan kahramanına dönüştüren toplumsal ihtiyacı ayrıca sorgular. Köroğlu'nun farklı coğrafyalarda benimsenmesi, tek bir biyografinin yayılmasından ziyade, adalet arzusunun ortak bir kahraman tipinde karşılık bulmasıdır.
Metin Turan'ın Yaşar Kemal üzerine vardığı en güçlü hükümlerden biri; Yaşar Kemal'in halk kültüründen yararlanan bir yazar olmanın ötesinde, o kültürün yaratıcılarından biri olarak görülmesidir.
Yaşar Kemal'de halk kültürü, dışarıdan eklenen süs değil; anlatının dili, ritmi, insanı ve tabiatıyla birlikte iç mimarisidir. Romanın dış mimarisi ana tema ve olay örgüsüyle kurulurken, iç mimarisi anlatım dili ve biçem tarafından şekillenir.
Turan'ın şiirlerinde Karacaoğlan, Emrah ve Köroğlu imgelerinin çağdaş bireyin yalnızlığı, göçü ve itirazıyla birleşmesi, geleneği alıntılamaktan ziyade yeniden üretme çabasıdır. Onun halkbilimi metni açıklarken şiirsel yaratmayı; şiiri kurarken de kültür bilgisini yanına alır.
Gurbet Bizim Evimizdir, Turan'ın halk kültürüyle modern sanatçı arasındaki ilişkiyi daha da genişlettiği bir başka eşiktir. Âşık Veysel, Ruhi Su ve Enver Gökçe'yi aynı kitapta buluşturan şey, yalnızca halk kültürüyle kurdukları bağ değil; çözülmekte olan eski hayat biçimleri ile yeni kurumlar, iletişim araçları ve siyasal çatışmalar arasında yaşamalarıdır.

63