Kendi kalabilme mücadelesi

Şahsiyet, İrade ve Hayatın İçinde Ayakta Durmak

İnsan, hayatın her döneminde kendisi olabilmenin mücadelesini verir. Ancak bazı dönemler vardır ki bu mücadele, yalnızca kişisel bir gelişim meselesi olmaktan çıkar; toplumsal ve siyasal şartların dayattığı bir varoluş sınavına dönüşür. Bugün içinde yaşadığımız dünyada, doğru bildiğini söylemek, inandığı değerleri korumak, haksızlık karşısında sessiz kalmamak ve bütün bunları yaparken insanlığından ödün vermemek giderek daha fazla cesaret gerektiriyor. Çünkü artık mesele yalnızca hayatta kalmak değil, hayatın içinde nasıl bir insan olarak kalabildiğimizdir.

Balıkçıların denize açılamadıkları zamanlarda ağlarını onarmaları, bu mücadelenin anlamını anlatan güzel bir metafordur. Deniz her zaman sakin olmayacaktır. Bazen şartlar ağırlaşır, yollar kapanır, insanın ilerlemek için gösterdiği çaba karşılıksız kalır. Fakat böyle zamanlarda yapılması gereken, umutsuzluğa teslim olmak değil, insanın kendi ağlarını onarmasıdır. Bilgisini geliştirmesi, düşüncesini derinleştirmesi, karakterini sağlamlaştırması ve yeni bir başlangıç için hazırlanmasıdır. Zira durgunluk, her zaman gerileme anlamına gelmez. Bazen insanın kendisini yeniden inşa ettiği en verimli dönemdir.

Bugünün siyasi ve sosyal ortamında bu düşünce ayrı bir önem taşıyor. Kutuplaşmanın, öfkenin, çıkar ilişkilerinin ve gündelik tartışmaların kuşattığı bir atmosferde insan, kendi düşüncesini oluşturmak yerine çoğu zaman kendisine sunulan hazır kanaatlerin taşıyıcısı hâline geliyor. Bir gruba ait olmak, bir fikri savunmak veya bir siyasi kimlikle özdeşleşmek, zamanla bağımsız düşünmenin önüne geçebiliyor. Oysa şahsiyet, bir kalabalığın içinde görünür olmakla değil, kalabalığın yöneldiği istikameti gerektiğinde sorgulayabilmekle ortaya çıkar.

Gerçek karakter, insanın kendisine fayda sağlayamayacak kişilere nasıl davrandığında gizlidir. Bu ölçü, toplumsal ilişkilerimizin de ahlâki temelini oluşturmalıdır. Güçlüye karşı gösterilen nezaket, çoğu zaman bir çıkar hesabının sonucu olabilir. Asıl mesele, güçsüzün, kimsesizin, sıradan insanın karşısında nasıl durduğumuzdur. Makamın, mevkinin, paranın ve nüfuzun belirleyici olduğu bir düzende insanın değerini sahip olduklarıyla değil, başkalarına gösterdiği insani tutumla ölçmek gerekir. Şahsiyet, biraz da kimsenin görmediği yerde nasıl davrandığımızdır.

Elbette şahsiyet sahibi olmak yalnızca iyi niyetli olmakla mümkün değildir. Bunun için irade, disiplin ve süreklilik gerekir. Büyük değişimler, çoğu zaman küçük ama kararlı alışkanlıkların sonucudur. Her gün tekrarladığımız davranışlar, zamanla karakterimizi; karakterimiz de hayatımızın yönünü belirler. Düşünmeden konuşmayı alışkanlık hâline getiren bir toplumun sağlıklı bir tartışma kültürü geliştirmesi zordur. Okumayan, sorgulamayan, dinlemeyen ve kendi hatalarıyla yüzleşmeyen bireyin özgür düşünce iddiası da eksik kalır. Değişim, önce insanın kendi gündelik hayatında başlar.

Bu noktada cesaret ile dayanıklılık arasındaki ilişki önem kazanır. Başlamak cesaret ister; başladığın yolda kalabilmek ise disiplin. İnsan bazen haklı olduğunu bildiği hâlde yalnız kalabilir. Bazen emeğinin karşılığını alamaz, bazen haksızlığa uğrar, bazen de doğrularından vazgeçmesi için türlü baskılarla karşılaşır. İşte mücadele tam da burada anlam kazanır. Çünkü kolay zamanlarda değerlerini savunmakla zor zamanlarda onlara sadık kalmak aynı şey değildir. Gerçek sınav, insanın bedel ödemeyi göze aldığı yerde başlar.

Sokrates'e atfedilen, insanın bedeninin kapasitesini ve gücünü keşfetmeden yaşlanmasının üzücü olduğuna ilişkin düşünceyi, yalnızca fiziksel gelişim olarak değil, insanın bütün potansiyelini ortaya çıkarma çağrısı olarak da okuyabiliriz. Zihinsel, ahlâki ve toplumsal kapasitemizi kullanmadan bir ömrü tüketmek, kendimize karşı da bir sorumluluk ihlalidir. İnsan yalnızca sahip olduğu imkânlarla değil, geliştirebileceği yeteneklerle de değerlendirilmelidir. Kendi sınırlarını aşmaya çalışmayan, öğrenmekten vazgeçen ve değişime kapılarını kapatan insan, zamanla kendi hayatının seyircisine dönüşür.

Bununla birlikte insan, yalnızca kendi gücüyle var olmaz. Başkalarını dinlemek, anlamak, onların meseleleriyle ilgilenmek ve ortak bir hayatın sorumluluğunu üstlenmek de şahsiyetin ayrılmaz parçalarıdır. Dale Carnegie'nin dikkat çektiği gibi, insanlarla gerçek bağ kurmanın yolu sürekli kendimizden söz etmekten değil, başkalarının dünyasına samimiyetle ilgi göstermekten geçer. Toplumsal dayanışma, insanların birbirini birer araç olarak görmekten vazgeçmesiyle gelişir. Aynı şekilde, kendisine itiraz edilmesini tehdit olarak algılamayan, farklı düşünceleri dinleyebilen ve eleştiriden beslenebilen bir yönetim anlayışı da daha sağlıklı bir toplumsal düzenin önünü açar. Güvensizliğin hüküm sürdüğü yerde itaat, güvenin olduğu yerde ise fikir ve sorumluluk gelişir.