Kadıköy'ün hafızası ve aidiyet meselesi

Bir stadyum taşınabilir mi İlk bakışta bu, şehir planlaması, kapasite, ulaşım ve yatırım maliyetleri üzerinden cevaplanabilecek teknik bir soru gibi görünüyor. Oysa Fenerbahçe Stadı'nın Kadıköy'den Maltepe'ye taşınması etrafında gelişen tartışma, teknik ve ekonomik hesapların çok ötesinde bir meseleye işaret ediyor: Bir mekânı yalnızca fiziksel varlığıyla mı tanımlarız, yoksa onun zaman içinde biriktirdiği hafıza, kültür, kimlik ve aidiyet ilişkileri de o mekânın varlığının bir parçası mıdır

Fenerbahçe Stadı, Kadıköy'de duran sıradan bir spor tesisi değildir. Papazın Çayırı'ndan bugüne uzanan tarihsel süreklilik içinde, bir kulübün olduğu kadar bir semtin ve şehrin de hafızasına yerleşmiştir. Burada yalnızca maçlar oynanmadı; kuşaklar yetişti, sevinçler ve hayal kırıklıkları paylaşıldı, dostluklar kuruldu, toplumsal hatıralar birikti. Taraftarın stada giden sokaklarla, çevredeki esnafla, semtin gündelik hayatıyla kurduğu ilişki, futbolun doksan dakikaya sığmayan kültürel dünyasını oluşturdu.

Bu nedenle stadyumun ontolojisini yalnızca beton, çelik, tribün ve çim üzerinden tanımlamak eksik kalır. Bir stadyumun fiziksel, ekonomik ve toplumsal olmak üzere birbirinden ayrılmaz varlık katmanları vardır. Fiziksel yapı yenilenebilir, kapasite artırılabilir, teknolojik altyapı geliştirilebilir. Ekonomik değeri hesaplanabilir, gelir modelleri yeniden düzenlenebilir. Fakat toplumsal hafıza, bir yapı gibi sökülüp başka bir yere monte edilemez. Çünkü hafıza, mekânla kurulan yaşanmışlık ilişkisinin ürünüdür.

Taşınma fikrinin temel gerekçeleri daha yüksek kapasite, artan gelir, modern tesis ihtiyacı ve ulaşım sorunlarının aşılması olarak sunuluyor. Ancak bu gerekçelerin ne ölçüde gerçek bir ihtiyaçtan ne ölçüde ekonomik büyüme beklentisinden kaynaklandığı yeterince açıklığa kavuşmuş değil. Üstelik 64 bin kişilik bir yenileme seçeneği gündemdeyken 75-80 bin kişilik yeni bir stadyuma neden ihtiyaç duyulduğu, bunun maliyetinin nasıl karşılanacağı ve beklenen gelir artışının hangi somut hesaplara dayandığı soruları da yanıt bekliyor. Maltepe'de önerilen yeni yerin çevresel, ulaşım ve şehircilik sonuçları da henüz ikna edici bir bütünlük içinde ortaya konulmuş değil.

Daha önemlisi, Kadıköy'deki stadın taşınması hâlinde geride kalacak değerli arazinin geleceği belirsiz. Bu alanın nasıl değerlendirileceği, kamusal yararın nasıl korunacağı ve ticari yapılaşma baskısına karşı hangi güvencelerin oluşturulacağı açıklanmadan taşınma önerisinin yalnızca kulübün sportif ve ekonomik çıkarlarıyla savunulması yeterli değildir. Bir taraftan Maltepe'de yeni bir kentsel yük oluşturma ihtimali, diğer taraftan Kadıköy'de tarihsel bir mekânın geleceğini belirsizliğe bırakmak, çözümden çok yeni sorunlar üretebilir.

Elbette Kadıköy'deki maç günü trafiği, kalabalık, gürültü ve ulaşım sorunları gerçektir. Ancak bunlar, stadın taşınmasını kendiliğinden zorunlu kılan gerekçeler değildir. Önce mevcut mekânın iyileştirilmesi, ulaşımın düzenlenmesi, çevreyle kurduğu ilişkinin yeniden tasarlanması ve kapasite ihtiyacının yerinde çözümlerle karşılanıp karşılanamayacağı araştırılmalıdır. Şehircilik, sorunlu bir mekânı şehirden uzaklaştırmak değil, o mekânı çevresiyle birlikte daha yaşanabilir hâle getirebilmektir.