Türkiye'de son yıllarda yaşadığımız krizleri birbirinden bağımsız başlıklar halinde okumak kolay: Hayat pahalılığı, gelir adaletsizliği, kurumlara duyulan güvenin aşınması, yargı ve siyaset tartışmaları, toplumsal kutuplaşma, gençlerin gelecek kaygısı, çevrenin ve şehirlerin tahribi... Oysa bunlar, aynı derin kırılmanın farklı yüzleri. Ekonomik sıkışma yalnızca yanlış hesapların; siyasal gerilim yalnızca iktidar mücadelesinin, toplumsal huzursuzluk da yalnızca iletişim eksikliğinin sonucu değil. Bütün bu alanlarda insanın, gücün ve arzunun nasıl konumlandığına dair ortak bir mesele var.

Bu tablonun merkezinde, muhafazakâr, sağcı ve kendisini liberal bir dille ifade etmeye başlayan dindar çevrelerin yaşadığı çıkmaz da bulunuyor. Bir zamanlar adalet, ahlak, emanet, kul hakkı ve mazlumdan yana olma iddiasıyla siyaset sahnesine çıkan bu kesimlerin bir bölümü, zamanla iktidarı, büyümeyi, zenginleşmeyi ve statüyü başarının ölçüsüne dönüştürdü. Dindarlık, kimi yerde bir vicdan ve sorumluluk çağrısı olmaktan çıkarak aidiyetin, meşruiyetin ve toplumsal üstünlük iddiasının işaretine dönüştü. Böylece dinin iktidarı sınırlaması gerekirken, iktidarın dinî söylemi kendi sınırlarını genişletmek için kullanabildiği bir tersine dönüş ortaya çıktı.

Ekonomik kriz, ücretlinin ve emeklinin gündelik hayatını daraltırken, enflasyonun gerilemesi tek başına hayat pahalılığının ve gelir kaybının telafi edildiği anlamına gelmiyor. Siyasi alanda muhalefet üzerindeki yargı süreçleri ve kurumların tarafsızlığına ilişkin tartışmalar, hukuk güvenliğini ve demokratik rekabeti yeniden gündeme taşıyor. Yatırım piyasalarında ortaya çıkan güven sarsıntıları da ekonomik düzenin yalnızca rakamlarla değil, şeffaflık ve hesap verebilirlikle ayakta kaldığını hatırlatıyor. Depremin ardından süren barınma, kentleşme ve dayanışma meseleleri; ormanların, kıyıların ve tarım alanlarının korunmasına ilişkin tartışmalar ise krizimizin yalnızca bugüne ait olmadığını gösteriyor. Bütün bunların ortak paydası, kamu gücünün ve ekonomik imkânların kim için, hangi ölçüyle kullanıldığı sorusudur.

Buradaki sorun, muhafazakârların siyasete katılması ya da dindar insanların ekonomik hayatta güç kazanması değildir. Sorun, araçların amaç haline gelmesidir. Kalkınma, insanın ve toplumun iyiliğine hizmet eden bir imkân olmaktan çıkıp sorgulanamaz bir ideolojiye dönüştüğünde; servet, emanet olmaktan çıkıp kudret göstergesi sayıldığında; makam, hizmetin değil ayrıcalığın kapısı haline geldiğinde, ahlaki ölçü kaybolur. Büyüme rakamları artarken adalet duygusu geriliyor, şehirler yükselirken müşterek hayatın zemini çöküyor, tüketim imkânları genişlerken insanın iç dünyası daralıyorsa ortada başarı değil, derinleşen bir çelişki vardır.

Bu çevrelerin bir kısmı, geçmişte eleştirdikleri ayrıcalık düzeninin yeni taşıyıcılarına dönüşürken, bir kısmı da piyasa başarısını ahlaki başarıyla karıştırdı. Böylece yoksulluğu yapısal bir adalet meselesi olarak değil, kişisel eksiklik veya yardım faaliyeti konusu olarak görme eğilimi güçlendi. Oysa sadaka, sosyal adaletin; hamaset, hesap verebilirliğin; hayır faaliyeti de kamusal hakkaniyetin yerine geçemez.

Liberal söylemle dindarlığı uzlaştırmaya çalışan bir kesimin çıkmazı da burada belirginleşiyor. Özgürlük, çoğu zaman piyasanın ve bireysel tercihin sınırsızlığına indirgeniyor; insanın nefsini dizginleme, başkasının hakkını gözetme ve ortak iyiyi koruma yükümlülüğü geri plana itiliyor. Oysa özgürlük, arzu ettiğini sınırsızca tüketebilmek değildir. Başkasının hakkını ihlal etmeden yaşayabilmek, gücü hukukla sınırlayabilmek ve kendi arzularına gerektiğinde hayır diyebilmektir. Nefsi sürekli tahrik eden bir düzenin içinde, dindarlığı yalnızca kişisel ibadetlere sıkıştırmak, krizin kaynağına dokunmuyor.

Önümüzde üç soru duruyor: Büyüme ideolojisini nasıl denetleyeceğiz Bir arada yaşamayı hangi adalet anlayışı üzerine kuracağız Nefsimizi nasıl kontrol edeceğiz Bu sorular birbirinden ayrı değil. Sınırsız büyüme arzusu tabiatı tüketiyor; tüketim ve iktidar tutkusu eşitsizliği besliyor; eşitsizlik ve adaletsizlik de toplumsal güveni aşındırıyor. Öteki, farklı düşünen bir yurttaş olmaktan çıkarılıp tehdit veya düşman olarak gösterildiğinde, birlikte yaşamanın hukuki ve ahlaki zemini de ortadan kalkıyor.