Gelecek tasavvurumuzda müzmin bir hata var: Sanki yapay zeka kendi şeridinde, kripto başka bir patikada, biyoteknoloji ise bambaşka bir mecrada ilerliyormuş gibi düşünüyoruz. Oysa tarih bize bambaşka bir hakikati fısıldıyor.

Demiryolu icat edildiğinde telgraf zaten vardı. İkisi de tek başına kıymetliydi lakin asıl büyük servet, bu ikisinin "kavuştuğu" noktada doğdu. Ortaya "koordineli lojistik" diye devasa bir sektör çıktı ve ilk sanayi milyonerlerini o yarattı.

Mantık basitti: Biri yükü taşıdı, diğeri bilgiyi. İkisi birleşince ne oldu Vagonun nerede olduğunu, hangi istasyonda neyin beklediğini anlık bilir hale geldik. Bu kadar basit bir denklem, koca bir sanayi devrimini tetikledi.

Aynı filmi internetle de seyreyledik. İnternet vardı, cep telefonu vardı. İkisi ayrı telden çalıyordu. Ne zaman ki bu ikilinin yolları kesişti; işte o an cebimizde bilgisayar taşımaya başladık, "Uygulama Ekonomisi" doğdu. Bugünün teknoloji devleri, işte tam o kavşakta filizlendi.

Şimdi ise tarihi bir kırılma anının tam ortasındayız. Yapay zeka, blokzincir, biyoteknoloji ve iklim teknolojileri aynı anda, aynı hızla büyüyüp birbirinin içine giriyor. Sorun şu: Çoğumuz hâlâ bunlara tek tek bakıyoruz. Oysa bereket hiçbir zaman tekil trendlerden gelmedi. Büyük servetler, iki veya üç dev dalganın birbirine çarptığı o dar geçitlerde saklı.

Sağlıkta manzara: "Testiyi kırmadan önce"

Önce memleketimizdeki manzaraya bir bakalım. TÜİK'in açıkladığı son rakamlara göre, 2024 yılında Türkiye'de devletin kasasından ve vatandaşın kendi cebinden sağlığa çıkan toplam fatura 2,3 trilyon lirayı buldu. Kişi başına düşen sağlık harcaması 27 bin 587 lira oldu.

Bu devasa meblağın aslan payı neye gidiyor Hastalık kapıyı çaldıktan sonraki tedaviye. Yani iş işten geçtikten sonrasına.

Peki ya hastalığı daha gelmeden kapıdan çevirebilseydik 2028 vizyonu işte burada devreye giriyor. Kişisel sağlık yapay zekası artık bir ütopya değil. Sistem size, "Yedi yıl sonra Tip 2 diyabet olma ihtimalin yüzde 73" diyecek. Ama sadece felaket tellallığı yapmayacak.

Vücudunuzun mitokondri yapısına göre idman, bağırsak floranıza uygun beslenme reçetesi yazacak. 18 ay sonra bir bakacaksınız, o risk yüzde 8'e inmiş. Hastalığı, henüz ortada yokken yenmiş olacaksınız. AlphaFold2 bugünden protein yapılarını çözüyor, PathAI kanseri doktordan önce görüyor. Bunlar gelecek değil, bugünün gerçeği.

Dijital dünyada "İtimat" sorunu

Kripto deyince aklımıza hemen Bitcoin geliyor ama asıl devrim orada değil. Blokzincir dediğimiz teknoloji, "sahtelenemeyen dijital kimlik" inşa ediyor. Aynı anda yapay zeka, herkesin kusursuz sahte videolarını üretebilir hale geliyor.

Müthiş bir keşmekeşin eşiğindeyiz: Bir yanda her şeyin doğrulanabildiği bir altyapı, diğer yanda gözümüzle gördüğümüze bile inanamadığımız bir dünya. Peki kimin gerçek, kimin sahte olduğunu nasıl ayırt edeceğiz

Worldcoin gözbebeğinizi tarıyor, Ethereum size dijital bir kimlik veriyor. Üç yıl içinde oyunun kuralı değişecek. 2028'de kimliğin patronu siz olacaksınız. İşe girerken patrona "diplomama bakabilirsin" diyeceksiniz ama sadece 72 saatliğine! Süre dolunca erişim kapanacak. Hiçbir aracı şirket verinizi saklayamayacak. Güvenin olmadığı dünyada, itimadı teknoloji sağlayacak.

Karbonun iktisadi yüzü

İklim meselesini sadece "çevre koruma" sanıyoruz ama işin rengi aslında iktisadi. Şirketler kirlettikleri havayı dengelemek için "karbon kredisi" almak zorunda. Ancak şu an sistem kağnı hızında ve karmaşık. Hangi kredi gerçek, hangisi değil belli değil.

2028'de bu iş borsaya dönüşecek. Şirketinizin bin ton karbon mu dengelemesi gerekiyor Tek tıkla, hangi ormanı koruduğunuzu görerek alacaksınız. Akıllı sözleşme o krediyi anında emekliye ayıracak. Hile yok, bekleme yok.

Avrupa Birliği sınırda karbon vergisi sopasını gösterdi bile. 2035'te karbon, bu gezegende en çok işlem gören emtia olacak. Tahıl veya petrol gibi düşünün ama tamamen dijital.

Eğitimdeki hesap çarşıya uymuyor

Gelelim en can yakıcı konuya, zülfüyâre dokunalım: Eğitim. Hesap ortada: Dört yıl lisans, bir yıl da zorunlu hazırlık... Etti mi size beş yıl Yıllık okul ücreti, barınması, yemesi içmesi derken bir ailenin cebinden çıkan para bugünün kuruyla tam 5 milyon TL.

Peki karşılığı Piyasada alacağınız başlangıç maaşı, eğer gerçekten şanslıysanız ve kendinizi çok iyi yetiştirdiyseniz ancak 50-60 bin lira.

Matematiği yapın: 5 milyonluk yatırımın geri dönüşü, hiç yemeden içmeden maaşı kenara koysanız bile neredeyse 8 yıl sürüyor. Ömrünüzden giden 5 yılı saymıyorum bile. Bu devran artık dönmüyor. Khan Academy veya Duolingo bugün sadece yardımcı oyuncu olabilir ama 2028'de başrol olacaklar.

Yapay zeka öğretmeniniz, Sokratik yöntemle, yani size cevabı vermeden düşündürerek öğretecek. Müfredat size göre eğilip bükülecek. Dört yıllık diplomaların yerini, üç-altı ayda kazanılan "keskin yetkinlik setleri" alacak.

Mayalamaktan kodlamaya

Eğitimdeki bu dönüşüm, biyolojiyi de yeniden tanımlıyor. "Sentetik biyoloji" lafını duyunca irkiliyoruz. Oysa atalarımız yoğurt mayalarken, peynir yaparken de biyolojiyi kullanıyordu. Tek fark, onlar deneme-yanılma ile yapıyordu, biz şimdi kodluyoruz.

2028'de biyoloji, yazılım mühendisliğine dönüşecek. "Plastiği yiyen bir enzim istiyorum" dediğinizde, yapay zeka o DNA dizilimini saniyeler içinde tasarlayacak. Simülasyonunu yapacak, bakteriye yükleyecek. Yıllar süren laboratuvar süreçleri haftalara inecek. İklim krizinden çıkışın anahtarı belki de bu tasarlanmış mikroorganizmalarda saklı.

Komşudan "İmece usulü" enerji

Biyoloji doğayı dönüştürürken, enerji de evlerimizi dönüştürüyor. Bugün sistem tek yönlü: Santral üretir, siz faturasını ödersiniz. Ama güneş panelleri ucuzladı, bataryalar her haneye girmeye başladı.

Brooklyn'de, Avustralya'da denemeleri yapılıyor. 2028'de her ev, kendi kendine yeten mini bir elektrik santrali olacak. Öğlen güneşinde çatınızda ürettiğiniz fazla elektriği, akşam komşunuza otomatik olarak satacaksınız. Arada dağıtım şirketi yok, komisyoncu yok.

Eviniz enerji üretecek, bataryanız sizin adınıza ticaret yapacak. Almanya'da Sonnen örneğinde olduğu gibi; basit bir koordinasyon, muazzam bir değer yaratacak.