Dünya dün Şıncın'da kurulan masaya baktı. ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, ilk kez üçlü bir zirvede bir araya geldi. Çin'in güneyindeki göl kıyısında, ormanlık tepeler arasındaki bir villada gerçekleşen buluşma, daha ilk dakikalardan itibaren siyasi sonuçları kadar görüntüsüyle de dikkat çekti. Trump, görüşmeyi Yalta Konferansı'ndan bile büyük diye niteledi; Putin'i "dostum" diyerek karşıladı. Toplantının ardından görüşmeye on üzerinden on iki puan verdi. Üç liderin ortak açıklamasının adı ise "Barışa Doğru Bildiri" oldu.
Dört maddeden oluşan bildirinin manşete taşınan cümlesi tanıdıktı: "Nükleer savaş kazanılamaz ve asla yapılmamalıdır." İnsanlığın itiraz edemeyeceği bir ilke. Metin; Birleşmiş Milletler'in reformu ve rafine petrol ürünlerinin üretim ile arzının artırılması gibi başlıkların yanında, nükleer risklerin azaltılması için diyalog öngörüyor. Ne var ki bu ilkenin nasıl hayata geçirileceğine dair bağlayıcı bir takvim sunmuyor. Trump'ın uzun süredir gündeme getirdiği üçlü nükleer silahların kontrolü ve azaltılmasına yönelik müzakerelere ilişkin somut bir yol haritası olmadığı gibi, sonraki görüşmenin tarihi ve sorumluları da belirsiz. Ukrayna'daki savaş ve ABD ile İran arasındaki çatışma ise bildirinin dışında bırakılmış.
Asıl dikkat çekici ayrıntı, metnin üçüncü maddesinde. Üç ülke, devletlerin rızasını ve devlet görevlilerinin dokunulmazlıklarına riayet edilmesini temel bir ilke olarak tanımlıyor; Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ve benzeri kurumların yetkilerini kötüye kullanmaması gerektiğini vurguluyor.
Bu maddeyi sıradan bir diplomatik ifade olarak okumak mümkün değil. UCM'nin Vladimir Putin hakkında tutuklama kararı çıkarmasının üzerinden üç yılı aşkın süre geçti. Şimdi Putin, dünyanın en güçlü iki ülkesinin lideriyle birlikte devletlerin rızası ve görevlilerin dokunulmazlığı üzerinden uluslararası yargının yetki sınırlarını tartışmaya açan bir bildirinin taraflarından biri.
Zirvenin uluslararası sistem açısından taşıdığı anlamı Londra merkezli RUSI'nin Direktör Yardımcısı Jonathan Eyal de çarpıcı bir biçimde özetliyor. Eyal, zirvenin en önemli sonucunun uluslararası hukukun ve Uluslararası Adalet Divanı gibi kurumların reddedilmesi olduğunu belirtiyor. Eyal'in sözünü ettiği Uluslararası Adalet Divanı devletler arasındaki uyuşmazlıklara bakarken, Putin hakkındaki tutuklama kararı Uluslararası Ceza Mahkemesi tarafından verilmişti. Elbette bir siyasi bildiri, tek başına mevcut mahkeme kararlarını ortadan kaldırmaz. Ancak böyle bir metnin üç büyük güç tarafından ortaklaşa yayımlanması, gelecekte uluslararası kurumların nasıl muamele göreceğine dair güçlü bir siyasi mesajdır.
Bugünün takviminde bu tartışmayı daha anlamlı kılan tarihî bir karşılık var. 20 Kasım 1945'te Nürnberg'de Nazi Almanyası'nın önde gelen isimlerinin yargılanmasına başlandı. O mahkemenin temel ilkesi açıktı: Bir devlet adına görev yapmak, kişiyi işlediği suçların sorumluluğundan kurtarmaz. Nürnberg Şartı'nın yedinci maddesi, devlet başkanlığı veya üst düzey kamu görevi gibi makamların cezai sorumluluğu ortadan kaldırmayacağını hükme bağlıyordu. Mahkemeyi kuran dört müttefik güç arasında ABD ve Sovyetler Birliği de vardı. Bugünkü Rusya, Sovyetler Birliği'nin uluslararası alandaki devamı kabul edilen devlettir.
Aradan 81 yıl geçti. O gün devlet makamının cezai sorumluluğu ortadan kaldıramayacağını ortaya koyan Nürnberg ilkelerinin iki kurucu gücü, bugün devlet görevlilerinin dokunulmazlığını ve uluslararası mahkemelerin yetkisini yeniden tartışan bir metinde buluşuyor. Burada iki hukuki meselenin birbirinden ayrılması gerekiyor: Nürnberg, resmî makamın bireysel cezai sorumluluğu ortadan kaldırmayacağını ortaya koymuştu. Bugünkü bildirinin gündeme getirdiği dokunulmazlık tartışması ise uluslararası mahkemelerin yargı yetkisinin sınırlarıyla ilgili. Siyasi tercih açısından ortada görmezden gelinemeyecek bir çelişki var. Manşete taşınan barış temennisi ile üçüncü maddedeki dokunulmazlık vurgusu aynı ağırlıkta değil. Ben buna Şıncın'ın dipnotu diyorum. Çünkü büyük zirvelerde asıl siyasi tercih, kameraların önünde kurulan cümlelerde değil, metnin daha az dikkat çeken satırlarında saklıdır.
Putin'in Yalta benzetmesine verdiği yanıt da bu çerçevede okunmalı. Rus lider, 1945'teki Yalta Konferansı'nın dünyayı nüfuz alanlarına bölmediğini, yalnızca mevcut gerçekliği tescil ettiğini savundu. Oysa bir gerçekliğin tescil edilmesi, onu kimin ve hangi koşullarda kabul ettirdiği sorusunu ortadan kaldırmıyor. Aynı gün Berlin'de toplanan Avrupa liderleri, Ukrayna'nın geleceğine dair kararların Avrupa dışlanarak alınmasına karşı çıktı. Almanya Başbakanı Friedrich Merz, Yalta formatının barış getirmeyeceğini ve Avrupa'nın bölüştürülmesine izin verilmeyeceğini söyledi. Ukrayna Devlet Başkanı Zelenskiy'nin, Trump'ın Putin'e "dostum" diye hitap etmesi sorulduğunda omuz silkip yürüyüp gitmesi ise diplomatik nezaketin ardındaki güvensizliği gösteren küçük ama anlamlı bir sahneydi.

25