Duvardaki müzakere

Bugün Dünya Felsefe Günü. UNESCO bu günü her yıl kasımın üçüncü perşembesine yerleştiriyor. Aynı günlerde Akdeniz kıyısında, Antalya'da, COP31 sürüyor. Yüzü aşkın ülkenin delegesi, iklim için aynı masanın etrafında. İki takvimin aynı haftaya düşmesi bir tesadüf olabilir. Ama bu tesadüf, Platon'un yaklaşık yirmi dört asır önce kurduğu bir mağarayı akla getiriyor.

Sahneyi gözünüzün önüne getirin. Yer altında, uzun ve loş bir mağara. İçeride çocukluğundan beri orada yaşayan insanlar var. Boyunları ve bacakları zincirli, başlarını çeviremiyorlar. Arkalarında bir ateş yanıyor. Ateşle aralarında alçak bir duvar uzanıyor ve duvarın üstünde birileri taştan, tahtadan yapılmış insan ve hayvan figürleri taşıyor. Mahkûmlar bu figürlerin kendisini hiç görmüyor, yalnızca karşı duvarda titreyen, uzayıp kısalan gölgelerini görüyor. Gölgelerin sırasını en iyi ezberleyene, hangisinin hangisinden sonra geleceğini en iyi kestirene övgüler, onurlar bile veriyorlar.

Devlet'in yedinci kitabında anlatılan bu hikâyede içlerinden biri çözülür ve mağaranın ağzına çıkar. Güneş önce gözlerini yakar, bakamaz. Sonra alışır, gerçek şeyleri görür, nihayet güneşin kendisine bakabilir. Platon'un asıl vurgusu dönüşte yatar. Adam aşağı iner, gördüğünü anlatır. Arkadaşları ona inanmaz. Gözleri bozulmuş olarak dönmüştür, yukarı çıkmak insanı sakat bırakır. Sokrates bir adım daha ileri gider: Onları çözüp yukarı çıkarmaya kalkanı ellerine geçirseler öldürmezler miydi

Bu hikâyeyi hep cehaletin eleştirisi diye okuruz. Oysa daha ince bir yanı var: Mahkûmlar aptal değildir, hatta hesapta ustadırlar. Gölgeler üzerinde tartışır, ölçer, tahmin yürütür, ödüllendirirler. Yanıldıkları şey zekâ değil, bakış yönüdür.

Şimdi Antalya'daki salona bakalım. COP31 Başkanı Sayın Bakan Murat Kurum, Pazartesi günü Belem 1,5 Derece Misyonu raporunun görüşüldüğü toplantıda rakamları aktardı. Mevcut politikalar sürerse yüzyıl sonunda sıcaklık artışı 2,6 ile 2,9 derece arasında olabilir. Açıklanan taahhütlerin tamamı yerine getirilse bile tahmin 1,7 ile 2,3 derece arasında kalıyor. Rapor iki mesafe gösteriyor, dedi Sayın Bakan: Bilimin gerektirdiğiyle mevcut hedefler arasındaki mesafe, bir de verilen sözlerle sahada yapılanlar arasındaki mesafe. Aynı gün, konferansın en hassas bölümünde olduklarını, müzakerelerin sürdüğünü de ekledi. COP31 Müzakereler Başkanı ve Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Sayın Chris Bowen ise ilk haftanın görüşmelerinden 144 paragraflık bir taslak metin çıktığını ve müzakerelerin yapıcı bir yaklaşımla ilerlediğini belirtti.

Bu iki mesafe, Platon'un mağarasının iki ayrı ölçüsü gibi. Biri duvarla güneş arasındaki fark, öbürü duvarın kendi içindeki fark: Yazılan ile yapılan. Hedefler, tavanlar, parantez içine alınmış cümleler, "gönüllü" ile "bağlayıcı" arasındaki incelikler gerekli ve emek isteyen işler. Biri, bir fiilin kipinde ısrar etmek için sabaha kadar direnir. Ama emeğin kendisi bazen mağaranın ateşi gibi çalışır, dikkati duvara çeker.

Aynı konuşmada Sayın Bakan, felsefe gününe yakışır bir isme başvurdu: Hans Jonas. Jonas'ın hatırlattığına göre gelecek kuşaklar bugünün karar masalarında temsil edilmiyor, çünkü henüz doğmamış insanların kendi haklarını savunacak bir sesi yok. Bu masada bulunmayanların yaşayacağı dünyayı, bugün masadakiler belirleyecek. Mağara benzetmesi burada bir kat daha derinleşiyor. Mağaranın dışı yalnızca güneşin değil, henüz doğmamış olanların da yeri. Gölgelere bakarken onların sofrasını kuruyoruz.

Bir an hayal edelim. Sokrates salona girmiş, delegelerin arasında dolaşıyor. İtiraz etmiyor, yalnızca soruyor.

"Bu rakamlar ne söylüyor"

"Verdiğimiz sözlerin hepsini yerine getirsek bile sıcaklığın bir buçuk derecenin üstünde kalacağını."

"Peki bu sözler kimin elinde"

"Her ülkenin kendi elinde."