"Revnakoğlu'nun İstanbul'u" şehrin yalnızca fiziki yapısını değil; dilini, adabını, müesseselerini, insan tiplerini ve gündelik hayatın inceliklerini kayıt altına alır. Revnakoğlu bir iç sesti, şehrin derdi ile dertlenen, bu şehrin vakur bir muhafızıydı

Bir şehri anlamak, sadece sokaklarını değil; o sokaklarda dolaşan ruhu, sesi ve hafızayı da anlamaktır. "Revnakoğlu'nun İstanbul'u", kaybolan bu hafızanın son büyük kaydıdır. Ahmet'ten olma, Emine'den doğma; uzun boylu, uzun saçlı ve ilmin heybeti ile yaşayan bir hazine olan Prof. Dr. Mustafa Koç hocamız ise bu muhteşem hafızayı bizlerle buluşturan, sözleri kulaktan kalbe yerleşen bir büyük bilge, hikmetli bir âlimdir. İstanbul'un hafızasının muhafızı hocamızla yeni yayımlanan çalışması "Revnakoğlu'nun İstanbul'u" üzerine bir söyleşi yaptım. Sadece alanında son derece uzman bir akademisyen ile değil aynı zamanda çok değerli bir gönül insanını tanımış olmaktan da çok büyük şeref ve mutluluk duydum. Hocamızın verdiği bilgi ışığında buyurun beraber yakından inceleyelim Cemaleddin Server Revnakoğlu'nun İstanbul'unu.

Bir şehri yazmak

Kuşkusuz İstanbul üzerine yazılmış sayısız eser vardır. Fetihler, yangınlar, saraylar, mimari yapılar ve siyasi dönüşümler... Fakat bütün bu anlatılar çoğu zaman şehrin yalnızca görünen yüzüne temas eder. Oysa bir şehrin asıl kimliği, taşlarında değil, o taşlara anlam yükleyen insanlarda, onların kurduğu ilişkilerde ve yüzyıllar boyunca oluşan müşterek hafızada saklıdır.

"Revnakoğlu'nun İstanbul'u" tam da bu noktada farklı bir yerde durur. Bu eser, klasik tarih yazımının sınırlarını aşarak İstanbul'u bir "medeniyet organizması" olarak ele alır. Şehrin yalnızca fiziki yapısını değil; dilini, adabını, müesseselerini, insan tiplerini ve gündelik hayatın inceliklerini kayıt altına alır. Şehrin sabitesini ortaya koyan, cüzlerin ötesinde kül olana varan, kronolojik bir tarih kitabı olmaktan ziyade, bir "hafıza atlası" bu eser. Okuyucuya yalnızca bilgi vermez; bir dünyanın nasıl yaşandığını, nasıl hissedildiğini ve nasıl kaybolduğunu sezdirir.

Revnakoğlu'nun en önemli özelliği, yazdığı dünyayı dışarıdan gözlemleyen biri olmamasıdır. O, bu dünyanın içinde doğmuş, o dili konuşmuş, o muhitlerde yetişmiş bir isimdir. Saray terbiyesi, tekke kültürü, medrese disiplini ve edebî çevreler onun zihninde birleşmiş; bu birleşim ona benzersiz bir perspektif kazandırmıştır.

Ön sözde de vurgulandığı gibi, 1909'da doğan Revnakoğlu'nun yaşadığı dönem, İstanbul için bir kırılma anıdır. Şehrin asırlar içinde oluşmuş değerleri hızla çözülmekte, geleneksel yapılar yerini modernleşmeye bırakmaktadır. Bu süreçte;

- Tarihi yapılar yıkılmakta,

- Mezarlıklar ve hazireler ortadan kaldırılmakta,

- Manevi müesseseler işlevsizleşmekte,

- Ve en önemlisi, bu yapıları var eden insan tipi kaybolmaktadır.

Revnakoğlu bu dönüşümü yalnızca izleyen biri değildir. O, bu yıkıma karşı kalemiyle direnen bir şahsiyettir. Gördüklerini kaydeder, duyduklarını aktarır, unutulmak üzere olanı geleceğe taşımaya çalışır. Onun yazıları bu yüzden yalnızca bilgi değil, aynı zamanda bir "ıstırap metni"dir. Çünkü yazdığı her satır, kaybolan bir şeyin ardından tutulmuş bir kayıttır. Bugün baktığımız yerden düşündüğümüzde, onun yaşadığı onca dönüşüm, imha ve yıkım karşısında içine kapanan, yaşananları sessizce kabuğuna çekilerek kabullenen biri olmayışının kazanımını yaşadığımızı görüyorum. Revnakoğlu bir iç sesti, şehrin derdi ile dertlenen, bu şehrin vakur bir muhafızıydı. Ortaya koyduğu bellek, gösterdiği gayret ise ancak bu şehri çok sevmekle, sırrına, metafiziğine vakıf olmakla mümkün olabilirdi. Hafızanın geri dönmemecesine silinerek uçuruma sürüklendiği bir selde son tutunulan dal oldu bizlere.

İstanbul'un ruhu: Müesseseler, insanlar ve hafıza

"Revnakoğlu'nun İstanbul'u"nu anlamak için, şehri oluşturan temel unsurları doğru kavramak gerekir. Bu unsurlar modern şehir tasavvurundan oldukça farklıdır. Röportaj deşifresinde de açıkça ifade edildiği üzere, klasik İstanbul üç ana yapı etrafında şekillenir:

- Cami

- Tekke

- Medrese

Bu üçlü yalnızca dinî kurumlar değildir; aynı zamanda sosyal, kültürel ve zihni hayatın merkezleridir. Cami, şehrin kalbidir; tekke, ruhunu besler; medrese ise aklını şekillendirir. Bu yapılar arasında sürekli bir etkileşim vardır ve bu etkileşim, İstanbul'un kendine has karakterini oluşturur. Revnakoğlu'nun en büyük katkılarından biri, bu yapılar arasındaki ilişkileri bütüncül bir şekilde ele almasıdır. O, yalnızca kurumları değil; o kurumların içinde yetişen insanları da anlatır. Şeyhler, âlimler, sanatkârlar, esnaf ve sıradan insanlar... Hepsi bu büyük yapının parçalarıdır. Revnakoğlu'nun bu yaklaşımı, İstanbul'u bir "taş yığını" olmaktan çıkarır ve yaşayan bir organizma hâline getirir. Şehir artık yalnızca mekân değil, aynı zamanda bir hafızadır. İstanbul'u bir gezgin yüzeyselliğinde değil, sahnenin tam da içinden, bir yaşayan olarak aktarır. Hüseyin Vasfi'nin, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın, Yahya Kemal Beyatlı'nın İstanbul anlatılarından da farklıdır. Tüm bu kıymetli isimler, bize kendi İstanbul'larını aktarır. Revnakoğlu ise binlerce kişinin İstanbul'unun perdesini aralar okura.

Mustafa Koç: Bir hafızayı gün yüzüne çıkarmak

Revnakoğlu'nun notlarının bugüne ulaşması ve bugün ulaşılabilir hâle gelmesi, büyük ölçüde Prof. Dr. Mustafa Koç'un çalışmaları sayesinde mümkün oldu. Koç, yalnızca bir akademisyen ve editör değil; aynı zamanda bu eserin düşünsel çerçevesini kuran, onu anlamlandıran isim. Koç'un yaklaşımı, Revnakoğlu'nun metinlerini modern okura sadeleştirmekten ibaret değil. Kıymetli hocamız, bu metinlerin arkasındaki zihniyeti, kavramları ve dünyayı da yeniden inşa etti. Bu nedenle ortaya çıkan eser, yalnızca bir derleme değil; aynı zamanda bir yorum ve yeniden okuma ile İstanbul'un yitip giden hafızasını da koruma çabası. Hocamızla geçtiğimiz perşembe günü Fatih Belediyesi'nin çok değerli bir projesi olan Zeyrek Akademi'deki dersi sonrasında yaptığımız söyleşide de ifade ettiği üzere, en çok vurguladığı ve üzerinde dikkatle durmamız gereken nokta "küll" meselesi: İstanbul, tek bir açıdan okunamaz. Ne yalnızca tasavvuf üzerinden ne yalnızca mimari üzerinden ne de yalnızca sosyal tarih üzerinden... Şehir, bütün bu unsurların birlikte değerlendirilmesiyle anlaşılabilir. Mustafa Koç hocamızın çalışması, bu bütüncül bakışı yeniden kurma çabası. Bu yönüyle o, yalnızca bir akademisyen değil, aynı zamanda dünle bugün arasında bir "İstanbul muhafızı".