Yalta aşağı, Yalta yukarı

Zirve daha başlamadan Yalta haritasını açanlar var. "Benim oğlum bina okur, döner döner yine okur" meseli, her zirve haberini Yalta'ya bağlayan bu ezbercilere pek yakışıyor. Dünyayı cetvelle bölmeye hevesliler; borcu, savaşı ve enerji faturasını kimin üstleneceğine gelince kalemleri susuyor. Dünyanın hâli ortada: sanayi aşınıyor, borç kabarıyor, savaşlar sürüyor. Yine de 1945'in cetveliyle 2026'ya nizam vermeye kalkıyorlar. Cetvel eski, hesap eski; dünya çoktan başka bir yere savrulmuş.

Yalta, 1945'in şartlarında kuruldu. Amerika yükselen sanayi ve alacaklı güçtü. Avrupa savaş yorgunu, kasası boştu. Savaş sonrası dolar düzeni bu güç farkını kalıcılaştırdı. Dünya rezerv için dolara yöneldikçe ABD'nin dışarıya aktardığı dolarlar Amerikan borcuna dönüşüyor, Washington'a da finansal ayrıcalık sağlıyordu. Yalta'nın ardında ordular kadar üretim ve kredi gücü de vardı.

Bugün aynı kapının önünde bekleyenler var. ABD'nin kamu borcu millî gelirin yüzde yüzüne dayandı. Sanayi üretimi, ekonomi büyürken 2000'lerin ortasından beri neredeyse yerinde saydı. Neoliberal dünyanın ortasında sanayisizleşme hızlandı, finansal şişme büyüdü. Fabrikanın daralan payını borç, borsa ve kâğıt üstündeki servetle telafi etmeye çalıştılar. Borç, her kapıyı açan maymuncuk değildir; bir gün kilidi de bozar. Ama iktisatçı Michael Hudson'ın dediği gibi "daha önce hiçbir iflas etmiş ülke, kendi iflasının dünya ekonomi politikasının temeli olması gerektiği konusunda bu denli cüretkâr dayatmada bulunmamıştır." Bugün Washington bu cüretin faturasını dünyanın önüne koyuyor işte.

"Yeni kolonyalizm mi" Sanmam. Eski usul kolonyalizm için donanma, sermaye ve üretim gücünün yanında, kurduğun düzeni başkalarına kabul ettirecek kuvvet gerekir. Amerika hâlâ büyük güç; fakat borç yükü ağır, sanayisi aşınmış. İran'ı, Ukrayna'yı ve Çin'i aynı görüşmenin gündemine alıyor. Davet kalabalık; çözülecek düğüm daha da kalabalık. Buna yalnız kudret gösterisi demek, telaşı görmemek olur.

Peki Çin Komünizm perdeli Neoklasik ölçüyle üretim kapasitesi, yatırım, teknoloji ve verimlilik hesabında yükselişi açık.