ABD ile İran arasında öteden beri simbiyotik bir ilişki vardı. Şimdiki barış anlaşmasını da bu dengeleme sistematiği içinde değerlendirmekte fayda var. Bunu bir kenara yazın.

Çünkü bu hatta düşmanlık hiçbir zaman yalnızca düşmanlık olmadı. ABD, İran tehdidiyle Körfez'i disipline etti; İran, Amerikan tehdidiyle içeriyi diri tuttu. Washington bu gerilimden askerî varlık, Tahran ise siyasal meşruiyet üretti. Bugün "barış" diye sunulan tablo da eski denklemin yeni şartlara göre ayarlanmasından ibaret.

Masadaki mutabakat zaptı ilk bakışta büyük bir kırılma gibi duruyor. Hürmüz Boğazı'nın yeniden deniz trafiğine açılması, ABD'nin İran'a uyguladığı deniz ablukasını kaldırması, Lübnan dahil tüm cephelerde askeri operasyonların sona erdirilmesi, petrol ve petrokimya yaptırımlarının askıya alınması, dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması ve nükleer başlık için 60 günlük müzakere takvimi... Bunların her biri, savaşın maliyetini düşürmeye dönük güçlü başlıklar.

Fakat metnin asıl ağırlığı vaatlerinde değil, taşıdığı şüphede. Cuma günü Cenevre'de imzalanması beklenen mutabakat daha şimdiden üç sınava bağlanmış durumda: Hürmüz'ün fiilî kontrolü, İsrail'in Lübnan hattındaki sabotaj kapasitesi ve Trump'ın verdiği sözü ertesi gün inkâr etmeme kabiliyeti.

Hürmüz meselesi yalnızca gemilerin geçişi değil. İran'ın boğaz üzerindeki nüfuzunu kabul edip etmeme meselesidir. Trump "kalıcı olarak ücretsiz geçiş" diye konuşuyor; fakat İran'ın geçiş ücreti almasa bile hizmet bedeli, denetim ve trafik kontrolü üzerinden elini boğazda tutabileceği görülüyor.

Trump'ın çelişkileri de taslağın kenar süsü değil, bizzat çalışma biçimidir. Önce bombalama tehdidi, sonra "anlaşma tamam" neşesi. Bir gün İran'ın nükleer kapasitesini tümüyle tasfiye edecekmiş gibi konuşuyor, ertesi gün düşük seviyeli zenginleştirmeyi askeri amaçla kullanılmamak şartıyla kabul edebilecek bir çizgiye geliyor.

Nükleer dosyada da kesinlikten çok muğlaklık var. İran nükleer silah üretmeyeceğini teyit ediyor. Zenginleştirilmiş uranyumun seyreltilmesi, imhası ya da ülke dışına çıkarılması konuşuluyor. Ancak takvim, denetim ve yaptırımların kaldırılma sırası hâlâ tartışmalı. İran, ABD'ye güvenmediğini açıkça söylüyor; önce ablukanın kalkmasını, varlıkların serbest bırakılmasını ve askeri baskının durmasını istiyor. "Aktif güvensizlik" ifadesi tam da bu yüzden önemli.