Fon yolsuzluğunu birkaç yöneticinin açgözlülüğüne bağlarsak suçluları görür, düzeni kaçırırız. Kasayı tasarrufu üretimden koparıp zenginliği fiyat hareketlerine bağlayan neoliberalizm hazırladı.

Türkiye bu vaatle dün tanışmadı.

24 Ocak kararları fiyatı, faizi ve dış ticareti; 1989 düzenlemesi sermaye hareketlerini serbestleştirdi. Fabrika küçüldü, finans büyüdü. Dönemin parolası şuydu:

"Köşeyi dönmek!"

Bu söz devrin ahlakını özetliyordu. Üretimin yerini fiyat farkı, sabrın yerini fırsat aldı.

Neoliberalizm başarı ölçüsünü de değiştirdi. Ev yatırım aracına, toprak değer saklama kasasına dönüştü. Şirketin fabrikasından çok borsa değeri, çalışanın ücretinden çok kredi notu konuşuldu.

Özelleştirmeler ve sosyal hizmetlerin piyasalaşması ihtiyaçları krediye bağladı. Finans, üretimin hizmetkârından ekonominin tahsilat merkezine dönüştü.

Servet yukarıda toplandı.

Borç aşağıya dağıtıldı.

Maaş yetmeyince kredi kartı, birikim eriyince döviz, altın, borsa ve kripto devreye girdi. Ücretin varlık fiyatlarına yetişemediği düzende spekülasyon, sınıf atlamanın son kapısı gibi göründü.

Bir de kredi meselesi var... Kredi bir borç sistematiği kurar. Bankanın açtığı her kredi, borçlunun gelecekteki gelirini bugünden finansal alacağa çevirir. Bu borç yeni kapasite doğurursa ödeme kaynağını da üretir. Mevcut varlıkların alımına yığılırsa fiyatı ve teminatı büyütür; borcu taşıyacak geliri büyütmez.

Borsa ile reel ekonomi arasındaki uçurum bu bilançoda açılır. Fabrika, kapasite ve ücret aynı kalırken şirketin piyasa değeri katlanır. Piyasa, henüz üretilmemiş gelir üzerinde çoğalan haklar satar. Mali alacak büyür, gerçek ödeme gücü yerinde sayar.

Yerli bireysel pay yatırımcısı 2019'da 1,2 milyondu. 2025'te 6,5 milyona çıktı; yarıya yakını kırk yaşın altındaydı.

Telefon ekranı borsa salonuydu. "Finansal özgürlük" vaadi, kazanç hikâyeleri ve kaçırma korkusu insanı kuşattı. Kahvedeki tüyo artık grafiklerle pazarlanıyor.

Fonlar bu hikâyeye kurumsal itibar kazandırdı.

Vatandaş parasını uzmanların yönettiği güvenli sisteme verdiğini düşündü. Bazı fonlar fiili dolaşımı düşük hisseleri topladı. Yükseliş getiri olarak yazıldı; gelen para hisseleri biraz daha şişirdi.

Şirketin üretimi, ihracatı ve bilançosu silindi. Geriye tek soru kaldı:

"Daha ne kadar yükselir"