O dağ yollarına bizi tırmandıracak şoför arkadaş eski model Lada Niva cipi ile bizi bekliyordu. Ancak ondan önce, "Belcivan'a hoş geldiniz" tak'ı önünde fotoğraf çektirip, kapı karakolunun yan tarafındaki küçük parkta fotoğrafları bulunan aralarında 1952 Dangara doğumlu kurucu Cumhurbaşkanı (devam ediyor) Sayın İmamali Rahman'ın da olduğu 6 önemli şahsiyet hakkında tercümanımızdan aydınlatıcı bilgileri alıyoruz.

Oradan ayrılıp cip şoförü ile buluşmadan önce Yusuf Kardeşimiz uğramamız gerek bir yer daha olduğunu söyleyince şehir müzesine gidiyoruz. Orada başta Enver Paşa olmak üzere diğer silah arkadaşlarına ait kılıçları onları hürmetle yâd ederek inceleyip fotoğraflarını çekiyoruz. Ardından arabamızı değiştireceğimiz kavşağa geliyor, burada mütemâdiyen akan birde gözesi bulunan buz gibi sudan içerek Lada Niva ciple yola koyuluyoruz.

Dağları-taşları, dereleri-tepeleri, olmayan yolları ve derin yarıkların üzerinden atlaya atlaya geçiyor kanyonlar, zirveler aşıyoruz. Nihayet Çeğan Tepesine yakın bir yerden, üç kuşaktır şehitlerimizin türbedarlığını yapan ailenin reisini yanımıza alıp, şehitlerimizin defnedildiği, kabirlerinin bulunduğu tepeye varıyoruz.

Etrafı derme-çatma şekilde çevrilmiş, kalın ağaç dallarından yapılmış bel hizasındaki kapıyı türbedarın açmasıyla üç kabrin bulunduğu küçük kabristana selam vererek giriyoruz. Birisi boş üç kabri tek tek ziyaret ediyoruz. Devletmend Bey ile Faruk Bey'in kabirlerini, Enver Paşa nakledildiği için mâkâmına Fâtihalarımızı ve duâlarımızı okuyor, namazımızı kılıyoruz.

Birde şehitlerimiz adına oraya çeşme yaptıran 1996-2000 yılları arasındaki Duşanbe Büyükelçimiz Sayın Aydın İdil Beyefendinin annesi Kamran İdil Hanımefendiyi de duâlarımıza katıyoruz.

ENVER PAŞA VE ŞEHÂDETE GİDEN YOL

23 Kasım 1881 yılında İstanbul Cağaloğlu'nda devlet memurlarının yabancı dil öğrenmeleri için açılan eski Lisan Mektebinin (şimdiki Cağaloğlu Hüsamettin Yivlik Geleneksel Türk El Sanatları Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi.. Sultanahmet tramvay durağına 50 metre mesafede Çatalçeşme Sokağındaki bina) karşısındaki evlerinde dünyaya gelen Enver Paşa, 3 erkek (Enver, Mehmet Kâmil, Nuri) 1 kız (kız kardeşi Cumhuriyet dönemi Genelkurmay Başkanlarından Kâzım Orbay'ın eşi) olmak üzere 4 kardeştiler.

Enver Paşa, fırtınalarla geçen mücâdeleci hayatına Birinci Dünya Savaşından sonra da devam etti. Bolşevik- komünist Ruslar tarafından işgâl edilen Türk topraklarını bağımsızlığına kavuşturmak için yollara düştü.

Hedefinde esir edilmiş, toprakları ellerinden alınmış Türkleri bağımsızlığına kavuşturmak, onlara serbestçe ibâdetlerini yapabilecekleri ve insanca yaşayabilecekleri bir hayatı sağlamak, kısaca Türk Birliğini Turan'ı kurmak vardı.

Bakü üzerinden Aşkabat ve Merv'e uğradıktan sonra Ekim 1921 tarihinde yanında Teşkilât-ı Mahsûsa efsane liderlerinden Kuşçubaşı Eşref'in kardeşi Hacı Sami olduğu halde Buhara'ya ulaştı. Basmacı komutanlarından Madamin, Mayıs 1920'de ölmüştü. Başsız kalan hareketi toparlamak Enver Paşa'ya düştü.

Önce savunma sistemlerini yerinde inceledi. Eksikleri tamamladı. Ardından sevk ve idare ettiği Basmacı Hareketiyle 1921'de Buhara'nın büyük kısmını yeniden ele geçirdi. Ayrıca bu dönemde hareket daha merkezi bir hale geldi; Hive, Buhara ve Fergana liderleri arasında birlik sağlandı.

Kendisine refakat eden birkaç Türk Subayıyla bütün Türk bölgelerini korumak, işgâl altındakileri kurtarmak için yeniden yola koyulduğunda takvimler 12 Kasım 1921'i gösteriyordu. Bu tarih bütün Türkistan Coğrafyasında mücâdelenin başlangıç tarihi olarak alındı.

(1933 ve 1944'te iki kez kurulan Doğu Türkistan Cumhuriyeti Devleti 12 Kasım'ı gözeterek iki devleti de 12 Kasım'da kuracaktır. Ayrıca Türk Devlet Aklı bu tarihi unutmayacak, 12 Kasım 1921 tarihindeki Enver Paşa'nın bu hareketinden tam yüzyıl sonra; Türkçülük-Turancılık dâvâsında yargılanmasına, tabutluklarda işkence görmesine rağmen TURAN fikrini dâima gündemde tutarak günümüze taşıyan Alparslan Türkeş'in elindeki meşâleyi devralan Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan tarafından "Türk Devletleri Teşkilâtı" yâni TURAN Birliği, hareketi başlatan Enver Paşa'ya nispet olsun diyeyine 12 Kasım 2021 tarihinde İstanbul'da ilân edilecek ve bu isim milyonların gönlüne "Turan" olarak girecektir.)

Enver Paşa 19 Kasım'da Akbulağ, 21 Kasım'da Başçardak kışlağına ve 24 Kasım'da Gurgantepe'ye ulaştı.

Burada, Türkistan'ın bağımsızlık savaşı için Rus'lara karşı birlikte mücâdele yapalım teklifi yaptığı Lakay Kabilesinin reisi Lakay İbrahim tarafından 70 gün kadar bir köy evinde silah zoruyla gözetim altında tutuldu. Lokay İbrahim geç de olsa durumu anlamıştı Enver Paşa'yı yolcu etti. Ancak dostça ziyaretine geldiği İbrahim'in bunu yapması işleri sekteye vurmuştu. Ama yılmadı yoluna devam etti. (Lokay İbrahim 1931'de Rus'lar tarafındanidam edilecektir.)

Enver Paşa Şubat 1922'de Ruslar'a karşı vatanlarını savunacak yeni Basmacılar'ı teşkilatlandırmak için Duşanbe ilerisindeki kışlaklara kadar gitti.24 Temmuz'da Duşanbe'nin Ruslar tarafından işgâl edilmesi üzerine karargâhını Satılmış kışlağına kurdu. Kısa bir süre sonra da Belcivan bölgesindeki Âbıderyâ köyüne geçti. Burası onun son karargâhı oldu..

PAŞA'NIN ŞEHÂDETİ

Takvimler 4 Ağustos 1922'yi gösterdiğinde Kurban Bayramı'nın ilk günü yâni Zilhicce'nin 10'uncu günü cuma'ya girilmiş, henüz cuma namazı vakti gelmemişti. Enver Paşa ve beraberindeki mücâhitler iki bayramı bir arada yaşıyorlardı. Aynı anda üçüncü bayrama (şehitlik) yaklaştıklarının farkında değillerdi.

Enver Paşa'nın karargâhı, Türkistan'ın Belcivan vilayetinin Âbıderyâ köyünde binlerce Kızılordu askerlerince gizlice kuşatıldığında Paşa, askerlerin bayramını kutlamak ve harçlıklarını dağıtmak üzere geniş bir yerde toplanmalarını emretmişti.

Tam bu sırada ileri karakoldan bir el silâh sesi duyuldu. Bu, baskın hareketini bildiren bir parola idi. Çevik bir hareketle derviş adlı atına atlayan Paşa'yı aynı serilikte 30 kadar mâiyeti takip ederek atlarına bindiler. Paşa bazı emirler verdikten sonra atını hızlı bir şekilde silahın atıldığı tarafa sürdü.

Fakat deşifre olan kuşatmadaki Kızıl Ordu birlikleri de taarruza geçmişlerdi. Yanında gözünü budaktan esirgemeyen ölümlerle eğlenmiş 30 yiğit neferle Enver Paşa müthiş bir direniş gösterdi.

Aynı direniş; Faruk, Danyal, Boribetaş, Devletmend ve sair diğer kumandanlardan da geldi. Kısa sürede çarpışma şiddetlendi. Rus'ların ateşi yoğunlaşınca Paşa, ateşi kırmak için yanında az sayıda karargâh askerleri olduğu halde hızla düşman mevzilerine daldı. Düşman ile aralarında beş altı metre kalınca da kılıcını da çekti. Bir elinde tabanca, diğerinde kılıç "Allah Allah" nidâları ile Rusların üzerine atıldı.

Paşa; birkaç Rus'u öldürünce mitralyöz başında olan Rus askerleri "teslim tesliiimm" diye bağırarak ellerini kaldırdılar. Fakat, bu kez de arka saftaki Rus takviyeli mitralyözleri çok şiddetli ateşe başlamıştı.

Enver Paşa saniye tereddüt göstermedi. Ölümü korkutan adam diye bilinen Enver Paşa, atını ölüm kusan bu mitralyözlerin üzerine sürdü. Yoğun ateş altında kalan Paşa'ya isabet eden peş peşe kurşunlar tâbiri caizse Paşa'yı biçti. Sonradan anlaşıldığına göre Enver Paşa, asıl adı Hagop Melkumyan, isminin Rusçalaştırılmış şeklinde Yakov Arkadiyeviç Melkumov olan aslen Ermeni bir Kızılordu subayının emrindeki müfreze tarafından, göğsündeki Kur'ân-ı Kerim delik deşik olmuş haliyle mitralyözlerle şehid edildi.

Paşa atından yuvarlandığında yoğun ateş devam etmekteydi, bu yüzden Paşa'nın yanına gidilemedi. Ruslar, işledikleri cinayetin farkında bile değillerdi. Ancak Enver Paşa'nın şehâdet haberi hızla yayıldı. Enver Paşa'nın can karındaşı Devletmend Bey, acı haber karşısında bir an şuurunu kaybederek, "İntikamı almak, bize farz oldu" diyerek cehennemî ateşin içine atıldı. Kısa süre içerisinde de şehit düştü. Yiğit komutanların toprağa düşmeleri karşısında mücahitlerin ateşleri yavaşladı, bir müddet sonra da sustu. Bunu zafer diye kabul eden Ruslar da kısa süre sonra sustular.