Prof. Dr. Ali Murat KIRIK
Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi
Görsel İletişim Tasarımı Anabilim Dalı Başkanı

Robotların yükselişi teknoloji ve ekonomi ekseninde sürüp giderken, düşünürler çok daha temel bir soruyla boğuşmaktadır: Çalışmak zorunda olmayan bir insan ne yapacak Robotların her şeyi devralacağı bir dünyada, insanın anlam arayışı bir lüks değil, bir hayatta kalma meselesi olacaktır. Ama bu anlam nerede bulunacaktır

İnsanlığın robotla ilişkisi, sanıldığından çok daha eski ve çok daha insanî bir kökten beslenir. Bunu anlamak için fabrikaların bacalarına, "Silikon Vadisi"nin cam binalarına ya da Hollywood yapım şirketlerinin stüdyolarına bakmak gerekmez. Çok daha geriye, 12. asır Anadolu'suna, Artuklu Sarayı'nın avlularına gitmek gerekir.

Cezîretülibra (bugünkü Cizre) doğumlu Ebû'l-İz İsmâil ibn er-Rezzâz el-Cezerî, 1206 yılında tamamladığı "Kitâb fî ma'rifeti'l-hiyeli'l-hendesiyye" adlı eserinde yalnızca mühendislik çizimleri sunmaz. Bu eser, makinenin ilk manifestosudur aynı zamanda. Müzisyen robotlar, otomatik el yıkama düzenekleri, gaz maskesi işlevi gören otomatlar... El Cezerî'nin tasarımları salt teknik buluşlar değildir; bunlar, insanın kendi eliyle yaptığı bir başka varlığa duyduğu ilk hayranlığın ve ilk kaygının somutlaşmış hâlleridir.

İslam medeniyetinin bu erken vizyonu Batı'ya çok sonra ulaşacak, ama ulaştığında bambaşka bir dünyanın malzemesine dönüşecektir. Sanayi Devrimi'nin çarklarla dönen o boğucu atmosferinde, Mary Shelley 1818'de "Frankenstein"ı yazacak ve robotun (henüz o adı almamış olsa bile) kültürel DNA'sına kalıcı bir kâbus işleyecektir: Üreten ile üretilenin trajedisi, üretilenin efendisini aşması ve nihayetinde her ikisinin de mahvolması.

Karel Čapek 1920'de tiyatro oyunu "R.U.R."da ilk defa "robot" kelimesini kullanır. Çekçe robota kelimesinden gelir; anlamı mecburi emek, angarya... Dikkat edin: İnsanlık robotu adlandırdığı an, ona kendi sömürü kavramlarını yapıştırmıştır. Robot, doğduğu günden itibaren bir köle olacaktı.

KORKUNUN SENARYOSU

"Frankenstein"ın gölgesi uzundur. "Metropolis"ten (1927) "Terminatör"e (1984), "2001 Uzay Macerası"ndan "Ex Machina"ya (2014) uzanan bu filmler, sathi bakışla bilim kurgu sayılabilir. Ancak aslında hepsi aynı soruyu farklı kostümlerle sorar: Yaptığımız şey bir gün bizi yok eder mi

Bu korku tesadüf değildir. Psikolojik açıdan bakıldığında, insanın kendine benzeyen ama insan olmayan varlıklara karşı hissettiği derin rahatsızlığa Japon robotik bilimci Masahiro Mori 1970'te bir isim koyacaktır: "Uncanny Valley" yani "Tekinsiz Vadi". Bir robot ne kadar insana benzerse, ondan duyduğumuz rahatsızlık o kadar artıyor; ta ki neredeyse tamamen insan görününceye kadar. Bu vadi, salt estetik bir olgu değildir; varoluşsal bir endişenin dışavurumudur. Bize benzeyen ama biz olmayan şey, kim olduğumuzu sorgulatır.

Edebiyat bu korku üzerine daha ince bir katman ekler. Asimov'un "Ben, Robot" eserindeki robotlar, sonunda insanı korumak için insanı denetim altına almaya başlar. Philip K. Dick'in "Androidler Elektrikli Koyun Düşler mi" suali ise robotun değil insanın kim olduğunu sorgular. Bu edebî tahminler bugün çok daha yakıcı bir mana taşımaktadır; çünkü artık bu soruları film eleştirmenlerine değil, mühendislere ve şirket yöneticilerine sormak durumundayız.

YAPAY ZEKÂNIN GELİŞİ

Robotik teknoloji onlarca yıldır fabrika bantlarında, otomobil üretiminde, depolarda yer almaktaydı. Bunlar güçlü ama kör makinelerdi; programlananı yapan, programlanmayanı yapamayan sistemler. Sonra bir şey oldu. Yapay zekâ geldi ve bu kör makinelere "gözler" taktı.

Makine öğrenmesi ve özellikle derin öğrenme, robot teknolojisine iki devrimci şey kattı: Öğrenme kapasitesi ve bağlam anlama. Artık bir robot yalnızca bir görevi tekrar etmekle yetinmiyor; ortamını analiz edebiliyor, değişen şartlara adapte olabiliyor, hata yapıp bu hatadan ders çıkarabiliyor. Boston Dynamics'in robot köpekleri inşaat alanlarını tarama yapıyor; cerrahi robotlar titreyen insan elinin giremeyeceği alanları milimetrik hassasiyetle işliyor; lojistik robotlar depo içi rotaları anlık olarak optimize ediyor.

Fakat asıl devrim üretimde değil, fikir sahasında yaşandı. GPT-4, Gemini ve Claude gibi büyük dil modelleri ortaya çıktığında, makinenin yalnızca bedensel değil zihinsel işleri de devralabileceği netleşti. Hukuk metni yazan, röntgen teşhisi koyan, kod geliştiren, strateji kuran yapay zekâlar... Bu noktada meselenin boyutu değişmektedir. Çünkü tarihte her teknolojik devrim bazı işleri ortadan kaldırırken yeni işler ortaya çıkarmıştır. Buhar makinesi tarım işçilerini sanayi işçisine dönüştürdü. Bilgisayar daktilografi mesleğini sildi ama yazılımcılık doğurdu. Yapay zekâ için aynı şeyi söylemek giderek güçleşmektedir.

İŞSİZLİK: BİR İKTİSAT MESELESİ Mİ MEDENİYET KRİZİ Mİ

Oxford Üniversitesi ekonomistleri Carl Benedikt Frey ve Michael Osborne 2013 tarihli çalışmalarında, ABD'deki mevcut işlerin % 47'sinin önümüzdeki yirmi yıl içinde yüksek risk altında olduğunu ortaya koydu. McKinsey Küresel Enstitüsü ise 2030'a kadar küresel ölçekte 400 ila 800 milyon çalışanın mevcut işlerini kaybedebileceğini tahmin etmektedir. Bu rakamlar soyut olmaktan çıkmaya başlamıştır. Muhasebe, hukuk araştırması, tıp teşhisi, müşteri hizmetleri, veri analizi, içerik üretimi... Bu sahaların tamamında yapay zekâ araçları artık sadece bir asistan değil, bir rakip konumundadır. Lakin meselenin bu ham istatistiksel yüzüne bakıp sadece ekonomik bir problem görmek, gerçeğin yalnızca yarısını görmek demektir.

İş, insan için hiçbir zaman yalnızca para kazanma vasıtası olmamıştır. Çalışmak, sosyal bir var olma biçimidir. Kim olduğunuz sorusuna verdiğiniz cevabı büyük kısmı ne iş yaptığınızla doğrudan ilişkilidir. Doktor, öğretmen, inşaat ustası, şef, yazar; bunlar yalnızca meslekler değil, kimlik ifadeleridir. İş aynı zamanda bir ritüeldir: Sabah kalkış, gündüzün bir amaca bağlı akışı, yorgunlukla birlikte gelen tatmin. Aristoteles'in "Eudaimonia" dediği şey, yani gerçek mutluluk ya da çiçeklenme, büyük ölçüde kişinin kapasitelerini tam manasıyla kullanmasından doğar.

Şimdi problem şudur: Yapay zekâ ve robotik teknolojinin kitlesel işsizliğe yol açtığı bir dünyada, insanlığın bu kimlik ve anlam kaynağını nereden bulacağı temel bir medeniyet sorusuna dönüşmektedir.

EKONOMİK AÇIDAN GEREKSİZ İNSANLAR: HARARİ'NİN İKAZI

İsrailli tarihçi Yuval Noah Harari bu soruyu ısrarla ve rahatsız edici bir netlikle sorar. Harari'ye göre on 19. ve 20. asırlarda makineler insanın fiziki kapasitesini aşarken bile insanların bilişsel kapasitesi vazgeçilmez kalmaya devam etti. Askerler, fabrika işçileri, çiftçiler yerinden edildi ama bu insanlar ekonomik sistemin başka bir parçasına entegre olabildi. Bugün ise hem fiziki hem bilişsel kapasitemiz makine tarafından karşılanabilir hâle gelmektedir.

Harari'nin öngördüğü bu yeni sınıf (ekonomik açıdan gereksiz insanlar sınıfı) tarihte görülen hiçbir fakir ya da işsiz sınıfa benzememektedir. Tarihteki fakirler, istismar edilen ama en azından ekonomik sistemin işlemesi için gereken insanlardı. Köle, serf, fabrika işçisi; sömürüldüler ama en azından sömürülecek bir değerleri vardı. Harari'nin tasvirindeki gelecekteki gereksiz insanlar ise sisteme entegre edilemeyen değil, sistemin onlara ihtiyacı kalmayan insanlardır.

Bu tahminin sosyal patlaması düşündürücüdür. İnsanlar yalnızca aç kaldıklarında değil, anlamsız hissettiklerinde de isyan eder. Ve anlamsızlık, açlıktan daha sinsi bir krizdir; çünkü kendisini şiddet değil uyuşukluk, nihilizm ve sosyal çözülme olarak gösterir.

BEYİN KİRALAMA

Harari'nin bu çerçevesi bile yeterince karanlık görünürken, bazı Transhümanistler tabloyu bir adım daha öteye taşıyor. Singularity University'nin kurucusu ve Google'ın eski mühendislik direktörü Ray Kurzweil, 2005'te yayımladığı "The Singularity Is Near" adlı kitabında insanlığın yakında biyolojik sınırlarını aşacağını ve insan zekâsının makinelerle birleşeceğini söylemiştir. Kurzweil, 2045'e kadar yapay zekânın tüm insan zekâsını birleştirerek aşacağı bir tekillik noktasına ulaşılacağını iddia eder.

Kurzweil'in öngörüleri gerçekleşirse (ki bunların tartışmalı olduğunu belirtmek gerekir) ortaya çok daha radikal senaryolar çıkmaktadır. Bazı Transhümanistler, insan beyninin dijital sistemlerle devamlı nörolojik bağlantı içinde olabileceği bir gelecek hayal etmektedir. Bu senaryoda insanlar, bilgi işleme kapasitelerini bir ağa katkı olarak sunabilir; tıpkı bugün bilgisayarların kripto para madenciliği için işlemci güçlerini paylaştırması gibi.