Robotaksi kapıda, mevzuat hâlâ yolda!

Türk Telekom, COP31'de yalnızca güçlü dijital altyapısını değil, geleceğin ulaşım teknolojilerini de sergiledi. Çin'in Wuhu kentinde bizzat deneyimlediğim Robotaksiyi bu kez Türkiye'de görmek heyecan vericiydi. Ancak teknoloji ilerlerken aklıma takılan soru değişmedi: Bu araçları ne zaman kendi yollarımızda göreceğiz

Bir teknoloji alanına girersiniz, karşınızda geleceğin dünyasından manzaralar bulursunuz. Kimi şaşırtır, kimi düşündürür, kimisi de artık hayal olmaktan çıkıp hayatımıza girmeye hazırdır. COP31 kapsamında Türk Telekom'un deneyim alanında karşılaştığım tablo tam olarak böyleydi.

Antalya'da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31'in dijital ve teknoloji altyapısını uçtan uca Türk Telekom üstlendi. Şirket, bu büyük organizasyonda yalnızca güçlü iletişim altyapısını sunmakla kalmadı, kendi teknoloji birikimini ve geleceğe yönelik çalışmalarını da ziyaretçilerle buluşturdu.

Kahve hazırlayan robot, dalından meyve toplayabilen robot, insansı robot teknolojileri, Robotaksi, Havataksi ve daha birçok yenilikçi ürün...

Açıkçası ortaya çıkan tablo, Türk Telekom'un kendisini yalnızca bir telekomünikasyon şirketi olarak konumlandırmadığını gösteriyordu. Fiber altyapı, mobil iletişim ve veri merkezlerinin ötesinde, geleceğin teknolojilerini geliştiren ve bu dönüşümün içinde yer almak isteyen bir şirket profili vardı.

Benim ilgim ise doğal olarak Robotaksi ve Havataksi üzerinde yoğunlaştı. Çünkü otomotiv gazeteciliği yapıyorum. Üstelik otonom sürüş teknolojilerini yalnızca fuarlarda görüp teknik sunumlarını dinleyenlerden değilim.

Wuhu'da yaşadığım deneyim bu kez Antalya'da karşıma çıktı

Geçtiğimiz haftalarda Chery Uluslararası Kullanıcı Zirvesi kapsamında Çin'in Wuhu kentindeydim. Burada Robotaksi teknolojisini yakından inceleme ve şehir caddelerinde bizzat deneyimleme fırsatı buldum.

Direksiyon başında bir sürücünün bulunmadığı bir otomobilin, çevresini algılayarak istediğim lokasyona kendi kendine ilerlemesi gerçekten farklı bir deneyim. Trafiğin içinde hareket eden, çevresindeki araçları ve yayaları değerlendiren, sürüş kararlarını kendi sistemi üzerinden veren bir otomobilden söz ediyoruz.

Otomotiv dünyasında yıllardır motor gücünü, torku, şanzımanı, sürüş dinamiklerini ve güvenlik donanımlarını konuşuyoruz. Elektrikli otomobillerle birlikte bu listenin başına batarya kapasitesi ve menzil de eklendi. Şimdi ise bambaşka bir dönemin eşiğindeyiz.

Otomobilin nasıl hareket ettiği kadar, onu hareket ettiren yazılımın ne kadar akıllı olduğu da önem kazanıyor.

İşte Wuhu'da deneyimlediğim Robotaksiyi COP31'de Türk Telekom'un alanında görmek beni ayrıca mutlu etti. Hemen ilgili yöneticilere sorularımı yönelttim.

Bu araçları ne zaman Türkiye yollarında göreceğiz Yazılımı yerli mi Hangi aşamadayız Ticari olarak kullanılmasının önünde ne var

Türkiye'de bu alanda ortaya konan teknoloji ve hazırlıkları görmek, otomotiv gazetecisi olarak heyecan vericiydi.

Elbette burada bir ayrımı da yapmak gerekiyor. Bir Robotaksinin sergilenmesi, tüm teknik bileşenlerinin yerli olduğu veya aracın yarın ticari taşımacılığa başlayabileceği anlamına gelmiyor. Yazılım, algılama sistemleri, araç donanımı, haritalandırma ve uzaktan operasyon birbirinden farklı uzmanlık alanları. Yerli katkının hangi bileşenlerde bulunduğunu da bu çerçevede değerlendirmek gerekiyor.

Ancak benim asıl takıldığım konu bunlar değildi.

Madem teknoloji var, madem bu araçlar geliştiriliyor, neden hâlâ Türkiye yollarında göremiyoruz

Un var, şeker var, yağ var... Peki helva neden dağıtılamıyor

İşin içine biraz mevzuat girince mesele daha anlaşılır hâle geliyor.

Öncelikle bir yanlış anlaşılmayı düzeltelim. Türkiye'de otonom araçlarla ilgili hiçbir yasal düzenleme bulunmadığını söylemek doğru değil.

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, 1 Aralık 2024 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanan Tam Otonom Araçların Otonom Sürüş Sistemine İlişkin Tip Onayı Yönetmeliği ile önemli bir adım attı. Avrupa Birliği'nin 2022/1426 sayılı düzenlemesiyle uyumlu hazırlanan yönetmelik, belirlenmiş alanlarda veya önceden tanımlanmış sabit güzergâhlarda yolcu ve yük taşıyacak tam otonom araçların teknik tip onayı için şartları ortaya koyuyor.

Yani devlet, bu araçların teknik olarak hangi kriterleri karşılaması gerektiğini kabul etmiş durumda.

Fakat işin bir de trafiğe çıkma ve ticari hizmet verme tarafı var. Bir otomobilin teknik onay alması, istediği caddede dolaşabileceği, yolcu alıp ücret karşılığında taşıyabileceği anlamına gelmiyor.

Tam da burada Karayolları Trafik Kanunu karşımıza çıkıyor.

2918 sayılı Kanun'da sürücü, motorlu veya motorsuz bir aracı sevk ve idare eden kişi olarak tanımlanıyor. Sürücü belgesi zorunluluğu da bu sistemin üzerine kurulmuş durumda. Oysa tam otonom araçta sürüş görevini insan değil, aracın otonom sürüş sistemi üstleniyor.

Peki araçta sürücü yoksa trafik ihlalinden kim sorumlu olacak

Bir Robotaksi yayaya çarparsa sorumluluk kimde olacak Aracı işleten şirkette mi, üreticide mi, yazılım geliştiricisinde mi Uzaktan aracı takip eden operatörün sorumluluğu nerede başlayıp nerede bitecek

Aslında bunlar çözümsüz sorular değil. Fakat mevcut trafik, ticari taşımacılık ve sorumluluk düzenlemelerinin otonom araçların çalışma biçimine göre uyumlaştırılması gerekiyor.

Araç işletenin hukuki sorumluluğuna ilişkin hükümlerimiz var. Ürün sorumluluğu ve sigorta düzenlemelerimiz de var. Ancak sürücüsüz bir aracın karıştığı kazada üretici, yazılım sağlayıcısı, işletmeci ve uzaktan teknik gözetim personelinin rollerini açık biçimde belirlemek gerekiyor.

Bunun yanında belediyelerin ve ilgili ulaşım otoritelerinin ticari yolcu taşımacılığına ilişkin izinleri de yeniden ele alınmalı. Robotaksinin hangi bölgede çalışacağı, kaç aracın hizmet vereceği, hangi güzergâhların kullanılacağı, yolcunun nasıl korunacağı ve acil durumda kimin müdahale edeceği netleşmeli.

Bir de işin veri güvenliği tarafı var. Bu araçlar çevresindeki görüntüleri, konum bilgilerini ve trafik verilerini sürekli işliyor. Siber saldırılara karşı koruma, yazılım güncellemeleri, yüksek hassasiyetli haritaların güvenliği ve kişisel verilerin korunması da izin sürecinin ayrılmaz parçaları olmalı.

Özetle Türkiye'de teknik tip onayı için mevzuat adımı atılmış olsa da Robotaksilerin kamuya açık yollarda ticari taşımacılık yapmasını sağlayacak bütüncül uygulama çerçevesinin netleştirilmesine ihtiyaç var.

Sorun tam olarak burada.

Çin ve Almanya bu işi nasıl çözdü

Dünyaya baktığımızda, Türkiye'nin önünde değerlendirebileceği modeller var. Özellikle Çin ve Almanya'nın attığı adımlar dikkat çekici.

Çin'de Robotaksi artık yalnızca teknoloji fuarlarında sergilenen bir ürün değil. Pekin, 31 Aralık 2024'te kabul ettiği Otonom Araçlar Yönetmeliği'ni 1 Nisan 2025'te yürürlüğe koydu.

Üstelik yapılan düzenleme yalnızca araçların teknik özelliklerini tanımlamakla sınırlı kalmadı. Test, gösterim ve gerçek yol uygulaması için ayrı aşamalar belirlendi. Belediyenin ilgili birimleri, ulaştırma otoritesi, trafik polisi ve diğer kurumlar birlikte çalışacak bir sistem oluşturdu.

Önce belirlenmiş bölgelerde test yapılıyor. Ardından yolcu veya yük taşınan gösterim uygulamalarına izin veriliyor. Gerekli güvenlik değerlendirmelerini geçen işletmeler ise belirli yollar ve bölgeler için uygulama izni alabiliyor.

İşletmecinin sorumluluk kapasitesi, acil durum planı, güvenlik personeli, araçların takibi ve sigorta gibi konular da bu sistemin içerisinde yer alıyor.

Pekin'in yaklaşımında dikkatimi çeken nokta şu: Teknolojiye kapıyı tamamen açmakla kontrolsüz bırakmak arasındaki farkı biliyorlar. Her aracı bir anda bütün şehre salmak yerine, denetlenebilir alanlarda uygulamaya geçiriyorlar.

Almanya'nın modeli de Türkiye için önemli bir örnek.

Almanya, 2021 yılında kabul ettiği Otonom Sürüş Yasası ile SAE Seviye 4 araçların belirlenmiş operasyon alanlarında sürücüsüz şekilde çalışabilmesine hukuki zemin hazırladı. 1 Temmuz 2022'de yürürlüğe giren uygulama düzenlemesiyle teknik şartlar ve izin süreçleri de ayrıntılandırıldı.

Burada özellikle üzerinde durulması gereken bir kavram var: Teknik gözetim.

Almanya'da araç içerisinde sürücü bulunmasa da uzaktan teknik gözetim sağlayan sorumlu bir kişi bulunması öngörülüyor. Bu kişi, gerektiğinde aracın otonom sürüşünü devre dışı bırakabiliyor veya belirli durumlarda manevra kararlarına müdahale edebiliyor.