"Sistem çöktü mü dil de zincirinden boşalır."

Andri Snr Magnason

Ankara'yı hiç böyle görmemiştim. Gecenin bir vaktinde kalacağım oteli ararken yolum Hacıbayram Mahallesi'ne düşmüştü. Adeta savaşın yıkıntıları içinden geçiyordum. Sanırsınız ki yüz yıldır dokunulmayan bir yer vardı karşınızda. İnsan her yeri terk etmiş, o yıkıntılar yeni sahiplerini bekliyordu. Karşımıza çıkan birkaç meczup kılıklı adam, duran polis aracına dert anlatıyordu besbelli. Ama ben bunlara, ileride iki yerde daha rastladığımda, onların sivil polis veya muhbir olduklarına kanaat getirmiştim.

Suları akmayan, her yanı dökülen, adına da "Grand Hotel" denen yere vardığımda, bir an Halide Edip Adıvar'ın Türk'ün Ateşle İmtihanı1 anılarını düşündüm.

Bunu abartı saymayın sevgili okurum; gerçekten de o an bulunduğum uzam, o günlerin Ankara'sının daha güzel olduğunu ve Halide Hanım'ın da bunu çok güzel anlattığını düşündürttü. Bağlık bahçelik içindeki evler yoksul ve yoksun olsa da insanına iyi gelen bir doğa ve masum bir hayat varmış o günlerin Ankara'sında. İşte bu nedenle otele yüzümüzü dönerken ilk Meclis binasının beni duygulandırması boşuna değildi. Ulus, bir anıt gibi bekliyordu Ankara'yı.

Cumhuriyetin ilk nefesinin coşkusu ile bugünün yorgun başkenti arasındaki uçurum, insana yalnızca verimsiz kullanılmış bir zamanı değil, bir ruh aşınmasını da düşündürüyordu. Beni otele ulaştıracak yol arkadaşım, Kızılay'dan geçerken, Mustafa Kemal'in heykelini göstererek "Sanki bize 'Bakın, ben buradayım, nöbette, bekliyorum Cumhuriyeti' diyor Mustafa Kemal'imiz" demişti. Bu heykelin anlamını öyle yorumlaması çok hoşuma gitmişti. Bir an Yakup Kadri Karaosmanoğlu'nun Yaban ve Ankara romanını anımsadım. Memduh Şevket Esendal'ın Ayaşlı ve Kiracıları'nı... O günlerin Taşhan'ını, ankaya'sını...

YORGUN, BİTKİN ANKARA

Bu yanıyla yorgun, bitkin bir Ankara çıkmıştı karşıma.

Otel görevlisi Köksal'la konuşuyordum sabahın erken saatlerinde. Merak ettiğim bu yıkıntı ve döküntünün nedenlerini anlatıyordu. Buraların yeni kurulan Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi'ne verildiğini söylüyordu. İhtimal, Hacı Bayram Veli Camisi çevresinde "yeni Ankara" inşa edilecekti.

Başkentin görülmeyen yüzü buradaydı işte. Okuduğum kitaptaki anlatıcı tam da benim şu an hissettiklerimi betimlemek için söylemişti sanki şunları:

"Gerçeği örtsün diye kurulan kelimeler boşlukta süzülür, hiçbir şeye tekabül edemez olur. Bir gecede ders kitapları hükümsüz kalır; aşırı karmaşık hiyerarşiler solar, yok olur. İnsanlar bir anda doğru ifadeyi bulmakta, kendi gerçekliklerine denk düşen kavramları telaffuz etmekte zorlanırlar." 2

İşte tam da o an, yıkıntının yalnızca taşta, duvarda, sokakta değil; insanın dilinde, hafızasında ve bakışında da biriktiğini düşündüm. Evet, başkent bir yandan kendi tarihini yazmaya devam ediyordu ama yorgunluğu da hissediliyordu. Belki de bu yüzden, insan böyle zamanlarda, bir başka şehirde, bir kitabevinin rafları arasında karşısına çıkacak diri bir sesi, sahici bir soluğu bulunca daha başka umutlanıyor.

BİR GEZİDEN YANSIYAN

Geçenlerde bir konferans için gittiğimiz Giresun'da, bir sabah yeni keşfettiğim alıkuşu Kitabevi'ne vardığımda hemen romancı dostum Vecdi ıracıoğlu'na, bir çağrı yapmıştım: "Otelden çık gel, Anadolu'da böyle bir kitabevi bir daha göremezsin" demiştim. O da heyecanla, tıknefes çıkıp gelmişti.

Biz, kitabevinin sahibi Bülent'le söze durmuştuk. Daha nefes alır almaz şunu anlatmıştı Vecdi:

"Arkadaş, dik yokuşu tırmanırken kitabevinin yerini sormak için bir büfenin önünde duraladım. Orta yaşlarda biri vardı tezgâhta, 'Kardeş, alıkuşu Kitabevi nerede' diye sordum.